Fenâ fillâh kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Fenâ fillâh, sâlikin kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bildiği, fenânın en üst kademesidir. Bu makâmda kul, "Allah'ta yok olma" hâli içinde kendisinden kaynaklanan fiillerden dolayı mazurdur ve rahmetin tecellî yeridir². Fenâ fillâh'ın kemâli, sâlikin varlıktan yokluk tarafına gelmesiyle gerçekleşir ve bu yokluk, onu bekâ billâh mertebesine çeker³.

Ancak bu yüce makâm, niyetin bozulmasıyla, yani riyâ ile gizlenebilir veya bozulabilir. Riyâ, tasavvuf ahlâkında kalbin hastalıklarından biri olup, amelin ihlâstan sapması ve niyetin Hak yerine halka yönelmesidir. Riyânın dört katmanı vardır: (1) Riyâ-yı sırf, sadece görsünler diye amel etmektir. (2) Riyâ-yı muhtelit, niyetin hem Hak için hem de halk için karışık olmasıdır. (3) Riyâ-yı hafî, sâlikin kendisinin bile fark etmediği, örneğin insanlar arasında namazını uzatma gibi durumlardır. (4) Riyâ-yı esfel, sâlikin "Allah için" yaptığını düşünürken aslında nefsini tatmin etmesidir. Bu riyâ hâlleri, sâlikin Hak'ta fânî olma hâlini, yani fenâ fillâh makâmını perdelere ve kemâlini engeller. Fenâ fillâh makâmının teşbih âlemi ve zikri "Ya Ahad" iken⁴, riyâ, bu tevhid ve ihlâs hâlini bozarak sâlikin Hak'la olan bağını zayıflatır.