Feth kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Feth, lügat mânâsıyla "açmak" olup, tasavvufta bu açılışlar farklı mertebelerde tezahür eder. Kitapta üç ana feth türü belirtilmiştir:

1. Feth-i Mübîn (Apaçık Fetih): Bu, zaten açık olan bir fetihtir ve bütün mertebeleri kapsar. Ahadiyyet mertebesinden ef'âl mertebesine kadar olan bütün tecellîlerin, her mertebenin gereği olarak zuhura çıkıp açılmasıdır (nüzûl fethi). Bu, Zât-ı Mutlak'ın â'mâ'iyyetinden başlayarak Ahadiyyet, Vahidiyyet, Rubûbiyyet ve Melikiyyet (Ef'âl) mertebelerine tenezzül edişini ifade eden tecellî-i akdes ve tecellî-i mukaddes süreçlerini içerir. Bu mertebeler, lâ taayyün, taayyün-ü evvel ve taayyün-ü sânî olarak da isimlendirilir.

2. Feth-i Karîb (Yakın Fetih): Bu fetih iki şekilde ele alınır. Birincisi, Zât'tan ef'âl'e olan nüzûl ve ef'âl'den Zât'a olan urûc fetihleridir. Urûc fethi, gerçek bir Hakk yolcusunun, irfan ehlinin kontrolünde mertebe mertebe ilâhî mertebeleri seyr-i sülûk yaparak mi'râc etmesidir. Her geçtiği ders ve dersin ifade ettiği mânâ ve saha kendisine feth olunur, açılır. İkincisi ise, Allah'ın yardımına bağlanmış olan fetihtir ki, kâmil bir ârifin nezaretinde oluşması mümkündür. Bu fethin gerçekleşmesi, mü'minliğe ve yakîn ehline bağlanmıştır.

3. Nasrullah ve Feth (Allah'ın Yardımı ve Fetih): Bu, Allah'ın nusreti ve fethinin geldiği zamandır. Burada da fethin Allah'ın yardımıyla mümkün olabileceği gerçeği vurgulanır ve eğitimin mutlaka ehlinden alınması gerektiği belirtilir.

Feth kavramı, sadece dışsal zaferler olarak değil, aynı zamanda içsel açılımlar olarak da ele alınır. Örneğin, Kâ'be-i Muazzama'nın fethi Muhammedîyyet mertebesinin fethi olarak yorumlanırken, Hayber kalesinin fethi Mûsevîyyet mertebesinin fethi olarak belirtilir. Bu, sâlikin kendi gönül âleminde mertebeleri kat etmesi ve her mertebenin hakikatini idrak etmesi anlamına gelir. Hakikat-i Muhammedî ümmeti olabilmek için bu fetihlerin tamamlanması gerektiği ifade edilir. Bu süreç, "Cem'ül, cem'ül, cem'ül, cem ile feth oldu ebvabı Hüda" ifadesiyle özetlenir; yani her mertebenin cem'i (topluluğu) ile Allah'ın kapısı açılır. Feth, sâlikin aklında ve gönlünde yeni ufukların açılmasıyla gerçekleşen bir kemâle erme yolculuğudur.