Fusûsu'l-Hikem kavramı tasavvufta hangi mertebede işlenir?

Ayrıntı: Fusûsu'l-Hikem, tasavvufî mertebeler içinde "bilmek"ten öte "olmak" mertebesine işaret eder. Eser, ilahî imkân lisanıyla, Zât-ı Vâcibü'l-Vücûd'un esmâ ve sıfatlarını nefes-i Rahmânî ile tenfis ederek onlara vücûd bahşetmesi ve kemâlât-ı ilahiyyesini tafsilen müşâhede etmek için onları bir ayna ittihaz etmesi gibi temel vücûdî hakikatleri ele alır. Bu, sülûkün başlangıcında yer alan şeriat ve tarikat mertebelerinden ziyade, hakikat ve marifet mertebelerine tekabül eder.

Eserin mukaddimesinde belirtildiği üzere, Fusûsu'l-Hikem, "mebde' ve maâdın ne demek olduğunu, yani kendisini ve muhîtinin nereden gelip nereye gittiğini ve her mevtında ne için meks ettiğini ve hakîkat-i vücûdu" anlamayı hedefler. Bu idrak, cehlin zevâli ile sınırlı kalmayıp, "vücûd-ı insânîde a'zam-ı kuvâ olan 'vehm'in dahi zevâli"ni gerektirir. Bu da ancak bir kâmil mürşidin terbiyesi ve sülûkün itmamı ile gerçekleşebilir. Dolayısıyla, Fusûsu'l-Hikem, mürşid-i kâmil rehberliğinde, vehmî varlıktan sıyrılarak hakiki tevhîde ulaşma yolunu gösteren bir eserdir.

Eserin içeriği, "Hak'ta fânî ve onunla bâkî" olan müellifin Hak cânibinden getirdiği ulûm ve hakikatlerden ibarettir. Bu, bilginin kaynağının ilahî olduğunu ve bu bilginin "hakîkat-i muhammediyye mertebesinden" geldiğini gösterir. Okuyucudan beklenen, bu mücmel ilahî sırları "fehm-i ilahî" ile tafsil etmesi ve "zât-ı ahadiyyede cem etmesi"dir. Bu, tasavvufî sülûkün en yüksek mertebelerinden olan "cem" ve "fark" mertebelerinin idrakini ifade eder. "Zât-ı ahadiyyenin ne vech ile kesîr olduğunu ve keserâtın zât-ı ahadiyyede ne sûretle cem olduğunu fehm-i ilahî ile idrak etmek", vahdet-i vücûd nazariyesinin derinliklerine vakıf olmayı gerektirir ki bu da tasavvufî marifetin zirvesidir.

Fusûsu'l-Hikem, aynı zamanda bir "mihek" (mihenk taşı) olarak tanımlanır; tıpkı Kur'ân gibi, okuyanların bir kısmını hidâyete ulaştırırken bir kısmını da dalâlete düşürebilir. Bu durum, eserin "ehli olan tâliblerden" saklanmaması gerektiğini, ancak "kasîru'l-fehm olan kimselere ta'lîminde fâide değil, bilakis zarar olduğu"nu gösterir. Bu da eserin, belirli bir tasavvufî olgunluğa ve idrak seviyesine ulaşmış kişilere hitap ettiğini ve sülûkün ileri aşamalarındaki müridlerin istifade edebileceği bir kaynak olduğunu ortaya koyar. Eserdeki "rahmet-i imtinân" ve "rahmet-i vücûb" gibi kavramların Fass-ı Süleymânî'de tafsil edileceğinin belirtilmesi, eserin mertebeli bir anlatım ve derinlemesine bir irfan sunma metodunu benimsediğini gösterir. Bu nedenle Fusûsu'l-Hikem, tasavvufî sülûkün nihai hedeflerinden olan hakikat-i vücûdu idrak etme ve ilahî marifetlere vâsıl olma mertebelerinde işlenen bir eserdir.