Fusûsu'l-Hikem Mukaddime Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Ayrıntı › "Fusûsu'l-Hikem" mukaddimesi, sâlike öncelikle "Allah'tan dinleme ve Allah'a rücû etme" prensibini öğretir. Şeyh-i Ekber, eserdeki maârif ve hakayıkın Hakîkat-i Muhammediyye mertebesinden kalbine nâzil olduğunu ve kendisinin sadece bir mütercim olduğunu ifade eder (Kaynak 1). Bu durum, sâlikin günlük yaşamında karşılaştığı her olay ve edindiği her bilgi karşısında, bunların ardındaki ilâhî kaynağı görmesi ve doğrudan Hak'tan geldiğini idrak etmesi gerektiği anlamına gelir. Sâlik, dışsal görünüşlere takılıp kalmamalı, her şeyin zât-ı ahadiyyenin bir tecellisi olduğunu bilmelidir. Eğer bu ilim ve hikmetleri dinlerken anlamakta zorlanırsa veya itiraz etme eğilimi gösterirse, Allah'a rücû etmeli, yani kalbini O'na yöneltmeli ve ism-i câmi' hazretinden tecellî edecek fehmiyât ile hakikati kavramaya çalışmalıdır. Bu, sâlikin zorluklar karşısında sabırlı olması, kendi aklî kapasitesine güvenmek yerine ilâhî yardıma yönelmesi gerektiğini gösterir.

İkinci önemli ders, **"mücmeli tafsil etme ve cem'etme"**dir. Şeyh, getirdiği ilimlerin mücmel kavillerle ifade edildiğini ve sâlikin bunları fehm-i ilâhî ile şerh ederek tafsil etmesi gerektiğini belirtir (Kaynak 1). Bu, günlük hayatta karşılaşılan olayların, tecellilerin ve bilgilerin yüzeysel anlamlarıyla yetinmeyip, derinlemesine düşünerek, ilâhî hikmetleri keşfetmeye çalışmak demektir. Her bir fastaki esrâr ve hikem-i ilâhiyyeyi zât-ı ahadiyyede cem'etmek, yani kesretin (çokluğun) nasıl ahadiyyette (birlikte) toplandığını idrak etmek, sâlikin tevhîd anlayışını derinleştirir. Bu mertebede sâlik, her şeyin tek bir kaynaktan zuhur ettiğini ve nihayetinde O'na döneceğini anlar.

Üçüncü ders ise **"rahmeti tevsî' etme"**dir. Şeyh, elde edilen bu ilâhî hikmetleri, anlamağa teşne olan tâliplere ihsan etmeyi ve onlara öğretmeyi emreder (Kaynak 1). Bu, sâlikin sadece kendi nefsini arındırmakla kalmayıp, kazandığı irfânı başkalarıyla paylaşma sorumluluğunu da taşıdığı anlamına gelir. Ancak bu paylaşım, "kasîru'l-fehm olan kimselere ta'lîminde fâide değil, bilakis zarar olduğu için, ta'lîm münâsib değildir" uyarısıyla dengelenir (Kaynak 1). Yani, her bilginin her kişiye verilemeyeceği, muhatabın idrak seviyesinin gözetilmesi gerektiği vurgulanır. Bu, sâlikin hikmeti yerli yerince kullanması, irşad faaliyetlerinde basiretli olması gerektiğini gösterir.

Son olarak, Şeyh-i Ekber'in bu eseri, "ilm-i ledünnî ve lübb-i Kur'ân ve ahâdîs-i nebeviyye" olarak nitelendirilerek (Kaynak 2), sâlikin şer'î hükümlere bağlılığının ve Peygamber Efendimiz'in sünnetine ittibaının önemini vurgular. "Şer'-i Muhammedî-i mutahhar ile takayyüd eyledi ve takyîd etti" ifadesi (Kaynak 6), irfânî yolculukta şeriatın sınırları içinde kalmanın ve başkalarını da bu sınırlara davet etmenin gerekliliğini ortaya koyar. Bu, sâlikin günlük hayatında hem zahirî hem de bâtınî temizliği gözetmesi, hem ibadetlerini eksiksiz yerine getirmesi hem de kalbî arınmaya önem vermesi gerektiğini gösterir. Nitekim Hz. Mısrî'nin beytiyle ifade edildiği gibi: "Savm ü salât ü hacc ile sanma biter zâhid işin / İnsân-ı kâmil olmağa lâzım olan irfân imiş" (Kaynak 1). Bu, sâlikin irfânî bir bakış açısıyla, ibadetlerin sadece şeklî değil, aynı zamanda derin anlamlar taşıyan ve kâmil insan olmaya hizmet eden araçlar olduğunu anlaması gerektiğini belirtir.