Gaflet hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Gaflet hâli, tasavvufta "farkında olmama, dalgınlık, unutma" olarak tanımlanır ve sâlikin Hak'tan uzaklaşması, kalbin dünya meşgaleleriyle dolmasıyla ortaya çıkar. Bu durum, A'râf 179'daki "kalpleri vardır anlamazlar, gözleri vardır görmezler... işte onlar gâfillerdir" ayetiyle ilişkilendirilir ve Yûnus 7'deki "âyetlerimizden gâfil olanlar" ifadesiyle hak yolunun en büyük tehlikelerinden biri olarak kabul edilir. Gafletin başlangıcı, halk gafleti olarak adlandırılan, avâmın Hak'tan, âhiretten ve hesaptan habersizce sadece dünya işlerine dalmasıyla kendini gösterir. Bu, Mü'minûn 115'teki "sizi boşuna mı yarattığımızı sandınız?" sorusuyla muhatap olanların hâlidir.

Gafletin yerleşmesi ve derinleşmesi ise farklı kademelerde tezahür eder. İkinci kademe olan havâss gafleti, sâlikin sülûkundaki dalgın anlarıdır; namazda kalbinin başka yerde olması, zikirde dilinin işlerken kalbinin uyuklaması veya ibadetlerin alışkanlığa dönüşmesi gibi durumlar bu kalp gafletini oluşturur. Üçüncü kademe, havâss-ı havâss gafleti olup, sâlikin bir makamda fazla kalıp bir sonraki makama geçmemesi hâlidir; örneğin, tövbe makamında bekleyip sabır makamına geçmemekte gâfil kalabilir. Dördüncü ve en ince kademe ise ehass-ı havâss gafletidir ki, sâlikin ulvî bir makamda dahi Hak'tan başkasını fark etmesi, bir an için "ben görüyorum" diye düşünmesi bile bu kademede gaflet sayılır. Mü'minûn Sûresi'nde geçen "Ğamra" ifadesi, gaflet sarhoşluğunu ve tecellîlerin ardındaki tek fâil olan Hakk'ı görememe hâlini, yani en büyük perdeyi ifade eder². Bu hâl, perdenin kalkacağı âna (ölüm veya mânevî keşif anına) kadar devam eden bir "oyun" ve "gaflet" hâlidir². Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde ise gafletin ilahi hikmete dayandığı ve âlemin düzeni için gerekli olduğu belirtilir, zira gaflet olmasa âlemin düzeni bozulur ve harap olurdu³. Bu durum, "lütfun serinliği" olarak da ifade edilir ve Hakk'ın âlem düzeni için koyduğu gaflet hâlidir⁴·⁵. Gaflet, insanı bırakmayan bir hâldir; ancak kişi ne kadar başını açar, silkelenirse o derece Hakk'a yakın olur ve uyanık bir hâlde hayatını geçirir⁶·⁷.