Gaflet kavramının sâlikteki işleyişi nedir?

Sâlikin hayatında gaflet, manevî uyanıklık yokluğu ve Hakk'tan habersizlik hâli olarak kendini gösterir⁴. Bu durum, sülûkun en büyük tehlikelerinden biri olup, sâlikin Hak yolundaki ilerleyişini sekteye uğratır. Gafletin sâlikteki işleyişi, dört temel eksende incelenebilir: niyet, fiil, hâl ve mârifet.

Niyet ekseninde işleyiş: Gaflet, sâlikin kalbinin Hak'tan gayrı şeylere yönelmesiyle başlar. Hakk'tan başka ne varsa, hepsi mâsivâ veya gaflet ismini alır. Sâlikin ilk yapması gereken işlerden biri, içinde bulunan mâsivâ derelerini kurutup, oradan gelen mâsivâlara yol vermemesidir⁵·⁶. Bu, niyetin arındırılması ve kalbin yalnızca Hakk'a yönelmesidir.

Fiil ekseninde işleyiş: Gaflet, sâlikin amellerine yansır. Gafletle icra edilen zikirler ve ihlâstan yoksun ameller, âhirette nimet değil, ceza yurdunda aleyhte delil olabilir¹. Sâlikin nefsi, gaflet düşüncesi askerleriyle birlikte yaşar ve manevî çalışmalar neticesinde, zikirlerinden müteşekkil tevhid taşlarıyla bu gaflet düşüncelerini yok etmesi gerekir²·³.

Hâl ekseninde işleyiş: Gaflet, sâlikin sülûkundaki dalgın anları, namazda kalbinin başka yerde olması, zikirde dilinin işlerken kalbinin uyuklaması gibi kalp gafleti şeklinde tezahür eder. İbâdetlerin alışkanlığa dönüşmesi de bu hâl eksenindeki gafletin bir göstergesidir. Sâlikin riyaset talebi ve ehli gafletten uzak durmaması da bu hâli pekiştirir⁷.

Mârifet ekseninde işleyiş: Gaflet, sâlikin makamlardan birinde fazla kalıp bir sonraki makama geçmemesi, yani "mertebede gaflet" olarak ortaya çıkar. Ehass-ı havâss gafletinde ise sâlikin ulvî makamda Hak'tan başkasını fark etmesi, bir an için "ben görüyorum" diye düşünmesi bile gaflet sayılır. Sâlikin varlık ve yokluk şarabını ihtiyatla tatması, gaflet etmemesi, aksi takdirde sıfat-ı nefsâniyye şarabıyla karışık bir küp bulup safi mey içememesi uyarısı da mârifet eksenindeki gafletin önemini vurgular⁸. Seyr ü sülûk esnasında kişi, gafletle geçirdiği ömre bakar ve derin bir hasret duyar ki bu hasret, tevbenin ve inâbenin başlangıcıdır⁹.