Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük irfânî dersleri, öncelikle kendi varlık algısını dönüştürme üzerine kuruludur. Kitapta belirtildiği üzere, kişi kendi aklının üzerindeki akıllardan, yani rehberlerden istifade etmek zorundadır. Ancak bu bir geçiş sürecidir; nihayetinde kendi aklının onların aklından üstün olduğunu idrâk ederek kendi gerçeğine ulaşmalıdır. Bu, "Ben batanları sevmem" (6/76) diyen İbrâhîm (a.s.)'ın tavrına benzer; geçici olan her şeyden yüz çevirip bâkî olana yönelme dersidir.

Sülûkun ilerleyen aşamalarında, sâlikin "varlık dağı" olarak ifade edilen benliğini ortadan kaldırması esastır. Mûsâ (a.s.)'ın Tûr dağında "İnni ennallah" (28/30) hitabını duyana dek yürümesi gibi, sâlik de kendi varlığını Hakk'ta fani kılmalıdır. Aksi takdirde, "Vücûdunu eylemezsen Hakk’da fânî; Gelir kulağa hitâbı 'len terâni'" (7/143) uyarısıyla karşılaşır. Bu, ikilik hükmüyle yapılan duaların bir hayalden ibaret olduğunu ve gerçekte yapılması gerekenin kişiliği ortadan kaldırmak olduğunu gösterir. Varlık dağı kalktığında, yol düşüncesi de ortadan kalkar; zira gidilecek bir yer kalmaz.

İrfânî derslerin bir diğer önemli boyutu, eşyayı olduğu gibi görme, yani "eşyâ kemâhî" sırrına ermektir. Bu durum, "Allahümme erinâ’l eşyâ’e kemâhî" hadisiyle ifade edilir ve sâlikin eşyadaki Hakk hükmünü idrâk etmesini sağlar. Böylece eşya hükmü kalkar ve gerçeği kişinin idrâkinden oluşur. Âlem, Hakk'ın isimleri yönünden ilmi zuhurudur ve bu zuhurdan başka hiçbir şey yoktur. Bu idrâk, sâlikin fiiller âlemindeki tevhidi tamamlamasına ve vahdet hükmünü ortaya koymasına yardımcı olur.

Şeriatın hükümleri, sâlik için bir yol haritası sunar. Ancak şeriat sadece zâhiri oluşumların düzenlenmesi olarak anlaşılmamalıdır; Efendimiz (s.a.v.)'in getirdiği hükümler manzumesi, ef'âl yaşantısının yanı sıra esmâ, sıfat ve zât yaşantısını da içerir. Bu nedenle şeriat, Efendimiz (s.a.v.)'in getirmiş olduğu ilmin tamamının ismidir. Sâlik, şeriatın hükümlerine uyarak kalbindeki sırların açılmasına zemin hazırlar.

Son olarak, sâlikin irfânî yolculuğunda mecazdan hakikate geçiş esastır. Mecaz, hakikatin köprüsü olsa da, hakikat yaşanıyorken mecaza ihtiyaç kalmaz. Bu, taklidi imandan hakiki imana, oradan da tahkiki küfre (yani varlık iddiasından tamamen vazgeçmeye) doğru bir ilerleyiştir. Sâlik, kendi beşerî gözünden geçerek İnsân-ı Kâmil'in gözüyle, yani Hakkânî bir gözle bakmaya çalışmalı, maddeyi değil mânâyı gören bir basiretle hareket etmelidir. Bu sayede, var zannedilen izafî varlığın aslında yokluğa dönüştüğünü idrâk eder ve beşerî sarhoşluktan kurtularak ayıklığa ulaşır.