Hacc Divanı "Hacc Divanı" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitap, Haccın zahirî hükümlerini anlatmaktan ziyade, bu ibadetin içsel ve irfanî boyutlarına odaklanır. Hacc kelimesinin harf tahliliyle bâtınî manası açılır: "H" harfi Hakikati İlâhiyye'yi, birinci "Cim" genel manada Cemal-i İlâhiyye'yi, ikinci "Cim" ise birimsel manada kişinin kendi içindeki Cemal-i İlâhiyye'yi ifade eder. Bu, aynı zamanda bir "Seyr-ü Sefer"dir; yani Hakikati İlâhiyye'de Cemalûllah'ı seyr ve oradan da kendindeki İlâhî varlığı seyr etmektir. Bu idrak, "Ve nefahtü fîhi min rûhî" (Ruhumdan ona üfledim) ayetinin seyr ve müşahedesidir. Eğer Hacc fiilleri bu idrakle değerlendirilemezse, Hacc anlayışı zahirî kalır; eğer değerlendirilirse hem zahir hem de bâtın olur.

Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere gibi mukaddes mekânların isimleri de bâtınî anlamlarla yüklüdür. Mekke-i Mükerreme'nin kelime yapısındaki üç Mim, Hakikati Muhammediyye'nin ilmel yakin, aynel yakin, hakkal yakin mertebelerinde idrakini; üç Kef, "Kün ol" emrinin genel ve birimsel tecellisini ve ikramı; iki Rı ise Rahman ve Rahim tecellilerini sembolize eder. Bu, Hakikati Muhammediyye'nin yüceliğinde alemlerin ve varlıkların oluşumunu, İlâhî ikramı ve Rahman ile Rahim tecellilerini kapsar. Medine-i Münevvere ise Makam-ı Muhammedi, selamet yeri, Nur-ı İlâhî, Kudret-i İlâhî ve Varis-i Muhammedi gibi anlamlarla açıklanır.

Arafat, zahirde bir dağ olsa da, bâtında kişinin idrakinin en yüksek seviyeye çıkması ve irfanîyetinin artması demektir. Burada İlâhî tecelli, kişilerin varlıklarından boşalıp yepyeni bir kimlikle dolmalarını sağlar. Arafat'ta yapılan ibadetler, kişinin kendi üretimi olmaktan ziyade, dışarıdan gelen İlâhî lütuflardır. Safa ve Merve ise Havf (korku) ve Reca (ümit) hallerini, aynı zamanda Safiyet'e erme ve Mürüvvet ile Sekinet hallerini temsil eder. Bu yolculukta kişi, kendi varlığından soyunarak, nefsindeki benliği terk ederek, Zat'tan Zat'a yönelerek ve Ef'al, Esma ve Sıfat mertebelerini aşarak İlâhî hakikatleri idrak etmeye çalışır. Kitap, bu derin mânevî yolculuğun sâlike Haccın gerçeklerini ve Hakikat-i Muhammediyye'nin sırlarını açığa vurduğunu belirtir.