Hacc kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Hacc kavramı tasavvufta, zahirî ibadetlerin batınî anlamlarına nüfuz etme ve bu yolla manevi kemalata erme mertebesinde işlenir. Kitap, Haccın zahirî rükünlerini anlatan bir eser olmaktan ziyade, bu rükünlerin iç bünyesindeki özellikleri ve derin manalarını açıklamayı hedefler.

Haccın Batınî Anlamı ve Mertebeleri:

• Harflerin Sırrı: "Hacc" kelimesi, "H" ve "Cim" harflerinden oluşur. "H" harfi "Hakikati İlâhiyye"yi, birinci "Cim" genel manada "Cemali İlâhiyye"yi, ikinci "Cim" ise birimsel manada sâlikin kendisindeki "Cemali İlâhiyye"yi ifade eder. Bu, bir "Seyr-ü Sefer"dir; Hakikati İlâhiyye'de Cemalullah'ı seyretmek ve oradan da kendindeki ilahi varlığı müşahede etmektir. Bu idrak seviyesine ulaşamayanın Hacc anlayışı zahirî kalır; ulaşan ise hem zahir hem batın Haccı idrak etmiş olur.
• Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere'nin Sembolizmi: Mekke-i Mükerreme'nin kelime anlamı, üç adet "Mim", üç adet "Kef" ve iki adet "Rı" harfiyle açıklanır. Üç "Mim", Hakikati Muhammediyye'yi ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakke'l-yakîn mertebelerinde idrak etmeyi temsil eder. Üç "Kef" ise "Kün" emriyle alemlerin ve varlıkların oluşumunu, üçüncü "Kef" ise ikramı ifade eder. "Rı" harfleri Rahman ve Rahim tecellilerine işaret eder. Medine-i Münevvere ise Makam-ı Muhammedi, selamet yeri, Nur-ı İlahi, Kudret-i İlahi ve Varis-i Muhammedi gibi manevi mertebeleri barındırır.
• Haccın Rükünlerinin Manevi Karşılıkları:
• Arafat: Zahirde bir dağ olsa da, manada kişinin idrakinin en yüksek seviyeye çıkması ve irfaniyetinin artmasıdır. Arafat'ta yaşanan İlahi tecelli, kişiyi varlığından boşaltır ve yepyeni bir kimlikle doldurur. Bu, kişiye dışarıdan gelen İlahi bir lütuftur ve sâlikin benliğinden sıyrıldığı, kendi varlığını fark edemediği bir haldir. "Hacc Arafattır" hadisi, bu idrak mertebesinin Haccın özü olduğunu vurgular.
• Safa ve Merve: Havf (korku) ve Reca (ümit) hallerini temsil eder. Hacer validemizin su arayışı, bu iki hal arasında gidip gelmeyi sembolize eder. Safa "safiyete erme", Merve ise "mürüvvet ve sekinet" halidir.
• Müzdelife ve Meş'aril Haram: Arafat tecellisinden sonra, "Meş'aril Haram" (herkese açılamayan işaretler) denen yerde Allah'ı zikretmek, zikreden, zikir ve zikredilenin birleştiği bir idrak halidir. Burada ruh ve nefsin buluşması, hürleşme ve yalnızlaşma mertebeleri yaşanır.
• Mina: Temennilere ulaşma, gönül aleminde dolaşma, Hak saltanatına yaklaşma ve benlikten arınma yeridir. Burada kurban kesmek, nefsi yatırıp ezmek ve benliği kaldırmak anlamına gelir.
• Şeytan Taşlama: Nefsi haşlama ve şeytanın hilelerini sezerek ondan uzaklaşma mertebesidir. Benliği kaldırıp gerçek senliği ortaya çıkarmak ve vahdet gömleğini giymek bu aşamada gerçekleşir.
• Kâbe Ziyareti: Kişinin kendini bulduğu, dalaletten kurtulduğu ve muhabbetle dolduğu bir mertebedir. Haceru'l-Esved'i selamlamak, Allah'ı selamlamak ve güven duygusunda olmaktır.
• İhramdan Çıkma (İhlâl): Yasakların kalkması, türlü tuzakların bozulması ve kişinin ilk yaşamına dönerek nefsini söndürmesi, sırlara ermesi ve hürleşmesi anlamına gelir.

Hacc, genel olarak kişinin kendi nefsini tanıması, ilahi hakikatleri idrak etmesi ve varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi (fena fillah) ve sonra Hakk ile baki kalması (beka billah) yolculuğudur. Bu yolculukta sâlik, benliğinden uzaklaşarak anasından yeni doğmuş gibi günahsız bir hale gelir, çünkü benliği kalmayanın günahı da olmaz.