Hadîd 3 ayeti hangi Fass ile bağlanır ve neden?

Hadîd Sûresi'nin 3. âyeti, "Hüve'l-evvelü ve'l-âhirü ve'z-zâhirü ve'l-bâtın" ifadesiyle Allah'ın dört temel sıfatını zikreder²·³·⁴. Bu sıfatlar, tasavvufî vücud bahsinde vâhidiyyet mertebesinin anlaşılması için kilit rol oynar. Vâhidiyyet, Hakk'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesidir ve ahadiyyetten sonra gelir. Ahadiyyet hiçbir nispet kabul etmezken, vâhidiyyet 'er-Rahmân, el-Mâlik, el-Kuddûs' gibi esmânın çoğalmasını mümkün kılan teklik kademesidir.

Hadîd 3. âyetindeki "Evvel, Âhir, Zâhir, Bâtın" sıfatları, Allah'ın varlığının başlangıcı ve sonu olmadığına (Evvel ve Âhir), aynı zamanda hem görünen âlemde tecelli ettiğine (Zâhir) hem de idrâk edilemeyen, özsel ve içsel hakikat olduğuna (Bâtın) işaret eder. Bu, vâhidiyyetin temel niteliklerinden olan ilâhî esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu, kesretin menşei olduğu ve idrâk edilebilir olduğu yönüyle örtüşür. Ayet, Allah'ın kendi kendisini hiçbir duruma ve varlığa nispet edilmeden çok net bir biçimde tanımlamasını sağlar¹.

Fusûsu'l-Hikem'de bu âyet doğrudan bir Fass ile ilişkilendirilmemekle birlikte, Hârûniyye Fassı'nda esmânın tafsîli vâhidiyyet mertebesinde yaşanır. Ayrıca, İsmail Fassı'nda mârifet-i Rabbâniyye ve her kulun özel Rabbi (Rabb-ı hâs) kavramları işlenirken (İsmail Fassı), bu da vâhidiyyetin esmâ ve sıfatlar yoluyla tecellî etme ve her varlığa özel bir veçheyle yönelme mertebesini destekler. Bu bağlamda, Hadîd 3. âyeti, Allah'ın her şeyi kuşatan ve her veçheden idrâk edilebilir olan varlığını ifade ederek vâhidiyyetin temel bir delili olarak öne çıkar.