Hadîd 3 ayeti Terzibaba çizgisinde nasıl şerh edilir?

Terzibaba'nın tasavvufî irfan geleneğinde (Necdet Ardıç), Hadîd Sûresi'nin 3. ayeti, Hakk'ın mutlak ve kuşatıcı varlığının bir beyânı olarak şerh edilir. Ayette geçen "Evvel, Âhir, Zâhir, Bâtın" isimleri, Hakk'ın varlığının zamansal ve mekânsal tüm mertebeleri kapsadığını ifade eder². Bu, Hakk'ın başlangıcı ve sonu olmayan, aynı zamanda hem görünen âlemde tecellî eden (zâhir) hem de idrâklerin ötesinde gizli olan (bâtın) bir varlık olduğunu anlatır.

Terzibaba, bu ayeti, insanın algılama kapasitesine göre Hakk'ın her şeyde bulunduğunu ve O'nun kendisini hiçbir şeye nispet etmeden tanımladığını vurgular¹. Bu, vahdet-i şuhûd (Vahdet-i Şuhûd) anlayışıyla da örtüşür; zira varlığın birliği yerine müşâhede birliğini öne çıkararak, her tecellîde Hakk'ı görme idrâkini işaret eder. Sâlik için bu ayetin idrâki, kendi nefsini Hakk'ın hilâfetine teslim etme ve Hakk'tan başka kimse olmadığını ayân etme yolunda önemli bir adımdır.

Bu ayet aynı zamanda, sâlikin kalbinin Hakk'la perdesizleştiği mârifet mîzânı ile de ilişkilendirilebilir. Zira her hâlin ve her zuhûrun Hakk'ın bir tecellîsi olduğunu görme, bu dört ismin kuşatıcılığını idrâk etmekle mümkündür. Terzibaba'nın eserlerinde, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i ve Mevlânâ'nın Mesnevî'si gibi temel tasavvufî metinlerin şerh edilmesi³, bu tür ayetlerin derinlemesine anlaşılmasına hizmet eder. Bu idrâk, sâlikin sülûkunda hâllerin zuhûru ve yerleşmesi süreçlerinde de yol gösterici olur; zira her hâl, Hakk'ın bu dört isminin bir tecellîsi olarak yaşanır.