Hadîd 3 ayetini Hâlidiyye Fassı bağlamında nasıl anlamalıyız?

Hadîd Sûresi 3. ayet, tasavvufî vücud bahsinde Allah'ın mertebelerini anlamak için temel bir referanstır. Bu ayet, Allah'ın "Evvel, Âhir, Zâhir, Bâtın" oluşunu ifade ederek, O'nun varlığının tüm zaman ve mekânı kuşattığını, hem görünen hem de görünmeyen her şeyi kapsadığını belirtir¹·²·³. Tasavvufta bu ayet, özellikle vâhidiyyet mertebesiyle ilişkilendirilir. Vâhidiyyet, Allah'ın ahadiyyetten sonraki ilk taayyünü olup, esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu teklik mertebesidir. Ahadiyyet, hiçbir nispet kabul etmeyen sırf teklik iken, vâhidiyyet, ilâhî esmâ ve sıfatların tezahür ettiği, kesretin (çokluğun) menşei olan mertebedir.

Ayetteki "Evvel" ve "Âhir" vasıfları, Allah'ın varlığının başlangıcı ve sonu olmadığını, zamanın ötesinde olduğunu gösterir. "Zâhir" ve "Bâtın" vasıfları ise, O'nun hem âşikâr hem de gizli olan her şeyde tecelli ettiğini vurgular. Bu, Allah'ın hem görünen âlemde (âlem-i şehâdet) hem de gayb âleminde (âlem-i gayb) var olduğunu ifade eder. İnsanın algılama araçlarına göre Allah'ın hem tespit edilebilir hem de edilemez yönlerini tanımlayan bu ayet², vâhidiyyet mertebesinde esmânın idrâk edilebilirliğini de ortaya koyar. Hârûniyye Fassı'nda esmânın tafsîli vâhidiyyet mertebesinde yaşanır, bu da Hadîd 3'teki vasıfların bu mertebedeki tecellilerini anlamak için bir çerçeve sunar.

Verilen kaynaklarda Hadîd Sûresi 3. ayetinin doğrudan "Hâlidiyye Fassı" bağlamında nasıl anlaşılması gerektiğine dair bir açıklama bulunmamaktadır. Ancak ayetin genel tasavvufî yorumu, özellikle vâhidiyyet mertebesiyle ilişkilendirilerek açıklanmıştır.