Hadîd kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Hadîd kavramı, tasavvufî idrakte farklı mertebelerde işlenir. Bu mertebeler, sâlikin ilmî yakînden hakke'l-yakîne doğru ilerleyişine paraleldir.

İlmî Yakîn Mertebesi: Bu mertebede Hadîd, Kur'ân-ı Kerîm'in 57. sûresine verilen isim olarak bilinir ve sûrenin zâhirî anlamları üzerinde durulur. Sûrede Allah Teâlâ'nın sıfatları, evrendeki mutlak egemenliği, iman ve infakın önemi gibi konular işlenir. Hadîd'in maddî bir element olarak "demir" anlamına geldiği ve atom numarası, Dünya'daki bolluğu gibi bilimsel bilgileri de bu seviyede idrak edilir. Bu, kavramın akıl ile bilindiği, dışsal ve yüzeysel anlamının kavrandığı aşamadır.

Aynel-Yakîn Mertebesi: Bu mertebede Hadîd, ilâhî kudretin ve adaletin bir sembolü olarak tecellî eder. 25. âyette geçen "Biz demiri de indirdik ki onda büyük bir kuvvet ve insanlar için faydalar vardır" ifadesi, demirin sadece maddî bir element olmanın ötesinde, mânevî bir gücü ve faydayı temsil ettiğini gösterir. Bu kuvvet, sâlikin nefsiyle mücadelesinde, adaletle hükmetmesinde ve Hakk'ın emirlerini yerine getirmesinde ihtiyaç duyduğu içsel gücü ifade eder. Gönül göğünü ve beden arzını adaletle korumak için tartının konulması, her mertebede o mertebenin gereği olan ilmi almak ve fazlasını yüklememek için bir ölçü olarak Hadîd'in işlevini gösterir. Bu, sâlikin kavramı kalben tatmaya başladığı, içsel olarak deneyimlediği aşamadır.

Hakkel-Yakîn Mertebesi: Bu mertebede Hadîd, sâlikin bizzat o kuvvet ve adaletle tahakkuk etmesidir. "Delili beşeriyyeden ilm’el yakîn, ayn’el yakîn, hakk’el yakîn hallerini idrak ederek delili ilahiyye ile Hadîd-Maden-Sıfât mertebesinin hakikatine ulaşmaktır" ifadesi, sâlikin Hadîd'in temsil ettiği ilâhî sıfatlarla bütünleşmesini anlatır. Bu, sâlikin Hakk'ın kuvvetiyle kuvvet bulduğu, adaletiyle adaletle davrandığı ve ilâhî iradeye tam bir teslimiyetle hareket ettiği aşamadır. Bu mertebede sâlik, "O sizinle beraberdir siz neredesiniz?" âyetinin sırrına vâkıf olur ve kendi vücudunun, vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın bir tecellîsi olduğunu idrak eder. Böylece, her bir ismin doğru yolunda kendisiyle beraber yürüyen Hakk'ın Hadîd isminin tecellîsi olduğunu müşâhede eder. Bu, sâlikin kavramın kendisi olduğu, onunla bir ve bütün hâle geldiği en yüksek idrak mertebesidir.