Hâl hâline ulaşmak için hangi nefs mertebesi aşılmalıdır?

Tasavvuf yolculuğunda sâlikin ilerlemesi, yedi nefs mertebesini aşmasına bağlıdır. Bu mertebeler, sâlikin bireysel beşerî nefsini terbiye ederek enfüsî olarak kendini tanıması ve bulması halleridir¹·². Her nefs mertebesinde nefs, bir üst mertebeyi kabul edebilmesi için tesviye edilir³.

İlk mertebe olan Nefs-i Emmâre, kötülüğü emreden, insanı günahlara ve dünyevî arzulara sürükleyen hâldir (Nefs-i Emmare). İnsanların çoğu farkında olmadan bu nefs mertebesinin hükmü altında yaşar¹. Bu mertebede ancak zâhirî ibadet ve şer'î emrin tatbiki mümkündür; bâtınî hâller mahcûbdur. Aşılması için tevbe-i nasûh ve mürşid-i kâmile teslim zorunludur.

Emmâre'den sonra gelen Nefs-i Levvâme, sâlikin kötülüklerinden dolayı kendini kınadığı, vicdanının uyanık olduğu ancak nefsî dürtülerin hâlâ varlığını sürdürdüğü mertebedir. Tevbe, mücâhede ve riyâzat gibi hâller bu mertebede zuhûr eder. Sâlik, Emmâre nefs'in hâkimiyetinden kurtulmaya başlar; ancak Levvâme nefs bir yandan Mülhime'ye bakarken, bir yandan da eski mertebesi olan Emmâre'ye dönme tehlikesi taşır⁴.

Üçüncü mertebe olan Nefs-i Mülhime, "ilhâm alan nefs" demektir. Bu mertebede sâlik, iyiyle kötüyü kalbinden ilhâm yoluyla bilir; vicdanının sesi netleşir ve Hak'tan kalbe mesajlar inmeye başlar. Mülhime, sülûkun kritik geçiş mertebesidir; sâlik burada artık "mücâhede ediyor"dan "rehberlik alıyor"a geçer. Kerâmet ve keşf gibi hâller bu mertebeden itibaren yaşanmaya başlar (K2-T3; K1-272).

Dördüncü mertebe olan Nefs-i Mutmainne, "sâkinleşmiş, huzûra ermiş nefs" anlamına gelir. Bu mertebede sâlikin kalbi sâkinleşmiş, Hak'la huzûra ermiştir. Dünya olayları karşısında panik yapmaz, ibadetlerden zevk alır, halka karşı şefkat duyar ve Hak sevgisi vazgeçilmez hâle gelir. Bu mertebede ilâhî huzuru bulup kendine ve Rabb'ına güveni artar⁵. Fenâfillâh, müşâhede ve A'mâiyyet gibi daha yüksek hâller bu mertebede ve sonrasında tahakkuk eder.

Mutmainne'den sonra Nefs-i Râdıye (Allah'tan râzı olan nefs), ardından Nefs-i Mardiyye (Allah'ın kendisinden râzı olduğu nefs) gelir (K2-T3; Nefs-i Merdiyye). Son mertebe ise Nefs-i Sâfiye veya Kâmile'dir ki bu, saflaşmış, arınmış nefs anlamına gelir (Nefs-i Safiye). Bu mertebeler, sâlikin beşerî nefsini terbiye ederek enfüsî olarak kendini tanıması ve bulması halleridir¹.