Halîfe ile Mürşid aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Halîfe, lugatte "ardından gelen, vekîl" anlamına gelir ve tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfının ismidir. Kur'ân-ı Kerîm'deki Bakara 30. ayetinde geçen "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ifadesi, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de câmî bir mahalde zuhur ettiğini bildirir. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücuda sahip olmayıp, Halîk'ın zuhuruna ayna olan bir mahaldir. Bu ayna olma vasfı, emanete ehliyet mânâsında bir kerâmettir. Mürşid ise, tasavvufta müridleri Hakk yolunda irşad eden kâmil insandır¹. Bu iki kavramın birleştiği temel işleyiş, sâlikin mürşidinde fani olması anlamına gelen fenâ-fi'ş-şeyh mertebesidir².

Fenâ-fi'ş-şeyh mertebesinde, Hakk Yolcusu mürşidine olan bağlılığında bir meleke (alışkanlık, yetkinlik) kazandığında, kendisini mürşidinin "aynı" ve mürşidini kendisinin aynı olarak idrak eder. Bu idrak, mürşidi ile kendi arasında bir ayrılık görmeme halidir². Bu mertebede, mürşidinin kalbine inen ilâhî feyizler, sâlikin kendi istidadı dairesinde onun kalbine de akseder. Böylece mürşidin hayalinde, sâlikin canı kendi hayalini görmüş olur³. Bu durum, halîfenin Hak'ın zuhuruna ayna olma vasfının, mürşid aracılığıyla sâlikte tecelli etmesidir. Mürşid, sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye) ve Hak'ın hilâfet emanetini izhara mahal olması (tecellî) süreçlerinde bir rehber ve vasıta olur. Bu sayede sâlik, halîfelik vasfını tahkik eder ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân eder. Mürşid, bu mânevî yolculukta sâlike rehberlik ederek, onun "Halife-i Şahsiyye" konumundan "Genel Halife" mertebesine ulaşmasına vesile olabilir⁴.