Halîfe kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

Halîfe kelimesi lugatte "ardından gelen, vekil" anlamlarına gelir. Akâidî tanım genellikle bu ardiyet ve nâiblik yönüne odaklanırken, irfânî tanım, Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayetini, Esmâ-i İlâhiyye'nin câmi bir mahalde, yani Âdem'de tecellî etmesi olarak açıklar. Bu irfânî bakış açısına göre, insan, Hakk'ın tüm isimlerini ve sıfatlarını kendinde barındıran, O'nun zuhûruna ayna olan bir varlıktır. Bu aynalık vasfı, halîfenin kendi başına müstakil bir vücud iddia etmemesi, aksine mücellâ oldukça aksedeni göstermesiyle açıklanır. İsrâ 70'teki "biz Âdemoğlunu kerîm kıldık" ayeti, bu kerâmetin emanete ehliyet mânâsında olduğunu vurgular.

İrfânî tanımda halîfelik, Hakk'ın "bâtın" oluşuna karşılık, kulun "zâhir" olmasıyla da ilişkilendirilir; yani kul, Hakk'ın görünürdeki tecellî mahalli olur¹·². Bu durum, halîfenin önünde kimse olmadığından asıl olmuş olmakta ve asaleten de halîfe olmaktadır¹·². Terzibaba çizgisinde halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye), ardından Hakk'ın hilâfet emanetini izhâra mahal olması (tecellî) ve nihayetinde "halîfe" ile "müstahlif" arasında perdesizliğin yaşanması şeklinde üç merhalede yaşanır. Bu, sâlikin kendi nefsinin hilâfetini Hakk'a teslim etmesi ve Hakk'tan başka kimse olmadığını ayân etmesi anlamına gelir. İrfânî tanım, halîfeyi sadece bir vekil olarak değil, aynı zamanda Hakk'ın tüm isimlerini taşıyan, O'nun zuhûruna mahal olan "İnsan" ve "İnsân-ı Kâmil" mertebeleriyle de ilişkilendirir³.