Halîlullâh kavramı için İbrâhîmiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Halîlullâh, Hz. İbrâhîm'e verilmiş özel bir makâmdır ve "Allah'ın halîli, dostu" anlamına gelir. Bu makâmın temelinde hullet kavramı yatar ki bu da lugatte "derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli" demektir. Tasavvufta hullet, Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağı olarak tanımlanır; muhabbetten daha içli, mârifetten daha samimîdir. Nisâ 125'teki "vettehazallâhu İbrâhîme halîlâ" ayeti, bu kavramın asıl dayanağıdır ve Allah'ın İbrâhîm'i halîl edindiğini bildirir.

İbrâhîmiyye Fassı'nda hulletin anahtar mekanizması, dostluğun kalbin bütün gözeneklerine nüfûz etmesidir. Bu, sevenin sevdiğine karışması, Hak ile içiçe olması hâlidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu durumu "halîl Hak'la içiçe oturur, mahbûb Hak'ın yanına oturur" beytiyle açıklar. Hz. İbrâhîm'in hullet makâmına erişmesi, En'âm 76-79'daki yolculuğuyla başlar; yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) diyerek yüzünü gökleri ve yeri yaratana çevirmesi, bu dostluğun başlangıcıdır. Bu makâmın kemâli ise Sâffât 102'de Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesiyle tezâhür eder. İbrâhîm Halîlullah'ın Nemrud tarafından ateşe atıldığında ateşte nimet bulması da, bu hullet makâmının bir tezahürüdür¹. Hatta, Yûsuf Fassı'nda geçen hayalî nakışların, dağ gibi sağlam olan İbrâhîm Halîlullah gibi bir zâta zarar verdiği belirtilir ki bu da onun makâmının sağlamlığını gösterir².