Hased kavramı neye işaret eder?
Hased, tasavvuf ahlâkında kalbin en tehlikeli hastalıklarından biri olup, başkasındaki nimetin yok olmasını isteme veya kendine geçmesini arzulama halidir. Bu durum, mümini mümine düşman eden, amelleri yok eden ve dünya ile ahiret saadetini kemiren bir afet olarak görülür. Kur'an-ı Kerim'de Felâk Suresi'nin 5. ayetinde "kıskançlık ettiği vakit kıskananın şerrinden Allah'a sığınırım" buyrularak hasedin tehlikesine işaret edilirken, hadis-i şerifte ise "hasedden sakının, çünkü hased iyilikleri ateşin odunu yediği gibi yer" (Ebû Dâvûd) ifadeleriyle zararı vurgulanmıştır¹. Hased, kibirin gayrimeşru veledidir; dolayısıyla kibir sahibi bir kimsede hased de mutlaka bulunur².
Detaylı cevap
Hased, tasavvuf ahlâkında "kalbin hastalıkları" (emrâzü'l-kulûb) tasnifinde önemli bir yer tutar ve kibir, ucb, riyâ gibi dört temel hastalıktan biri olarak kabul edilir. Bu hastalıkların ortak duygusal kaynağı, başkasını kendinden aşağı görmek istemektir. Tasavvuf, hased ile gıbtayı titizlikle ayırt eder: Hased, başkasındaki nimetin yok olmasını istemek olup kesinlikle haramdır; gıbta ise, başkasındaki nimetin kendisinde de olmasını istemek, ancak o nimetin başkasından yok olmasını istememek olup mübahtır, hatta hayırlı işlerde menduptur³. Hadis-i şerifte "sadece iki şeyde gıbta vardır" (Buhârî) buyrulması bu ayrımın klasik beyanıdır.
Hasedin temel sebepleri arasında adâvet (düşmanlık) ve kibir yer alır. Özellikle kibir, hasedin gayrimeşru veledidir; kimde kibir varsa, onda mutlaka hased de vardır. İblis'in Hz. Âdem'e olan hasedi, kibri sebebiyle ona secde etmekten arlanması ve ilahi katındaki mükerremiyetine hased edip düşman olmasıyla açıklanır². Hased, kişinin dilini kullanarak başkasının nimetinin zevalini murad ederek zahirde muhik nasihatler etmesine yol açabilir; bu nasihatlerle amel eden kişi felakete maruz kaldığında hased eden kişi bundan haz duyar⁴. Fani dünya nimetleri ve cismani hazlar konusunda avam halkın birbirlerine hased etmesi, bu sıfatın ne kadar yaygın olduğunu gösterir⁵. Hak yolunda hased duygusundan daha güç bir geçit yoktur; bu duygudan arınmış kimse mübarektir⁶. Hased, kalbi karartır ve ilahi nurdan uzaklaştırır⁷. İnsan-ı kâmil, latif nazarıyla nefsin sıfatlarını mahveder ve hased sıfatı zail olduğunda kötü göz de kalmaz⁸.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1K1-301, Hased
- 2Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.4946“Yani hased kibirin veled-i nâ-meşrûudur. Bu sebeple kimde kibir varsa, onda mutlaka hased de vardır. Ya'ni hased kibirin veled-i nâ-meşrü'udur. Binâenaleyh kimd”Oku
- 3Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6 · s.1924“Bir kimse bu mertebeye vâsıl olduktan sonra, onun dünundaki merâtib muti'leri ona hased ederler. “Hased” burada 'gıbta” ma'nâsınadır. Zirâ hased, bir kimse elin”Oku
- 4Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6 · s.113“Meselâ “hased” sıfatının dili ve “kibir” sıfatının dili ve “ucüb” ve “hırs” sıfatlarının dilleri başkadır. Meselâ hased dilini kullandığı vakit, senin ni'metini”Oku
- 5Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 · s.1320“Fâni olan bu dünyânın mülkünün ni'metleri ve cesede âid bulunan huzûzât ve telezzüzât hakkında, cismânî olan avâm-ı halk, birbirlerine karşı hasedlerinden nâşî ”Oku
- 6Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 · s.309“Yolda bundan daha güç bir geçit yoktur; ne mutlu o kimseye ki hasede yoldaş değildir. Hak yolunda bu haset duygusundan daha güç bir geçit yoktur. Kendisinde has”Oku
- 7Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 · s.310“Hased duygusunu kalbden çıkarıp atmış olan insân-ı kâmile hased ve ona , karşı hileye kiyâm, ya'ni halka onun aleyhinde söz söyleyerek tebride sa'y edersen, o h”Oku
- 8Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 · s.577“Ya'ni, kötü gözün menba'ı haseddir ve hased sıfât-ı nefsâniyyedendir. İnsân-ı kâmil ise latîf olan nazar-ı müessiri ile nefsin sıfatlarını mahv ve izâle eder. V”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.