Hazarât-ı Hamse kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Hazarât-ı Hamse, varlığın Hak'tan halka doğru tenezzül eden beş ana mertebesini ifade eder. Bu mertebeler, Hakîkatin kendisi olup, bozulmaları veya gizlenmeleri söz konusu değildir. Ancak, sâlikin bu mertebeleri "ihâta etme" ve "müşâhede etme" yeteneği, yani bu mertebelerle olan irtibatı bozulabilir veya gizlenebilir¹. Bu durum, tasavvufî hâllerin bozulma veya gizlenme şartlarıyla açıklanır.

Birincisi, niyetin bozulmasıdır. Sâlikin amellerine riyâ (amelini halka gösterme), sum'a (amelinin duyulmasını isteme) veya ucb (amelini beğenme) gibi âfetler karışırsa, bu durum "şirk-i hafî" olarak kabul edilir ve hâlin tahakkuk etmesini engeller, dolayısıyla gizlenmesine yol açar. Bu, Hazarât-ı Hamse'yi ihâta etme niyetinin safiyetini kaybetmesi anlamına gelir.

İkincisi, şer'î edebin terk edilmesidir. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâçtır, yani Hak'tan değil, nefisten veya şeytandan gelir. Şer'î edebe muhalif bir tatbikat, hâli süratle istidrâca dönüştürür. Hazarât-ı Hamse'nin idrâki de şer'î ölçüler içinde bir sülûk ile mümkündür; bu ölçülerin dışına çıkılması, hakikatin perdelenmesine sebep olur.

Üçüncüsü, gaflet ve ülfet hâlidir. Sâlik, hâlin sahibinden (Allah'tan) gâfil olup hâle âşık olursa, yani hâli bir amaç hâline getirirse, o hâl gizlenir. Bu durum, "Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unutturdu" (Haşr 59/19) âyetiyle açıklanır. Hazarât-ı Hamse'yi müşâhede eden ârifin kalbi tüm hazarâtı câmi' olsa da, bir hazretten gâfil olması durumunda, mutlakâ diğer bir hazretin müşâhedesinde olur¹. Ancak bu gaflet, genel bir ülfet hâline dönüşürse, idrâkin gizlenmesine yol açar. Bazen bu gizlenme (kabz), sâliki bekâ-i tâm öncesi temkîne hazırlayan bir lütuf olarak da tecelli edebilir.