Hazarât-ı Hamse kavramı için Âdemiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Hazarât-ı Hamse, varlığın Hak'tan başlayıp halka inen beş ana mertebesini ifade eden "beş ilâhî hazret" sistemidir. Bu mertebeler, vücud-ı mutlakın tedrîcî tenezzülünü gösterir. Âdemiyye Fassı'nda Hazarât-ı Hamse'nin işleyişindeki anahtar işleyiş, insanın halîfe olarak yaratılmasıdır. Halîfe, lugatte "ardından gelen, vekîl" anlamına gelir ve tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfının ismidir. Bakara 30'daki "innî câilun fi'l-ardı halîfeh" (yeryüzünde bir halîfe yaratacağım) ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin câmi bir mahalde, yani Âdem'de tecellî ettiğini bildirir.

Bu bağlamda halîfe, kendi başına müstakil bir vücud sahibi değil, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. Esmâ'ya nispeten halîfe, Esmâ'nın aynalarıdır; ayna kendi başına bir vücud iddiâ etmez, mücellâ olduğunca aksedeni gösterir. İsrâ 70'teki "biz Âdemoğlunu kerîm kıldık" ayeti, bu kerâmetin emanete ehliyet mânâsında olduğunu vurgular. Âdemiyye Fassı'nda İbn Arabî, halîfeliğin Esmâ'nın talep ettiği zuhûr mahallinin doldurulması olduğunu belirtir; Esmâ ancak sûret-i kâmilde toplandıkça hilâfet vasfı tahakkuk eder. Bu sûretin câmîliği insanı, ondaki câmîliğin tahkîki ise insân-ı kâmili getirir. Terzibaba çizgisinde halîfelik, nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye), Hak'ın hilâfet emanetini izhâra mahal olması (tecellî) ve nihayetinde 'halîfe' ile 'müstahlif' arasında perdesizliğin yaşanması olmak üzere üç merhalede yaşanır. Bu mertebelerin tamamını bünyesinde toplayan ise Hz. Muhammed'dir¹.