Hazarât-ı Hamse niçin Âdemiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?
Hazarât-ı Hamse, varlığın Hak'tan halka tedrîcî tenezzülünü ifade eden beş ilâhî mertebedir ve Âdemiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır çünkü insan, özellikle de insân-ı kâmil, bu beş mertebenin tamamını bünyesinde toplayan câmî bir mahaldir. İbn Arabî'nin sistematiğinde, halîfe olan Âdem'in tüm Esmâ-i İlâhiyye'yi kabule müsait câmî bir mahalle sahip olması, Hazarât-ı Hamse'nin insanda dürülü olduğunu gösterir¹. Bu durum, insân-ı kâmilin ilâhî seyrin tamamlandığı son basamak olmasıyla da pekişir². Böylece, Hazarât-ı Hamse'nin soyut mertebeleri, Âdem'de somut bir tezâhür bularak idrâk edilebilir hale gelir.
Detaylı cevap
Hazarât-ı Hamse, "beş ilâhî hazret" anlamına gelir ve varlığın Hak'tan başlayıp halka inen beş ana mertebesini ifade eder. Bu mertebeler, lâ-taayyün, taayyün-i evvel (ahadiyyet), taayyün-i sânî (vâhidiyyet), âlem-i ervâh-misâl ve âlem-i şehâdet şeklinde sıralanır. Âdemiyye Fassı'nda Hazarât-ı Hamse'nin anlaşılır kılınmasının temel sebebi, insanın, özellikle de insân-ı kâmilin, bu mertebelerin tamamını kendinde toplamasıdır.
Halîfe kavramı, insanın Hak'tan aldığı emâneti taşıma vasfını ifade eder ve Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin câmi bir mahalde, yani Âdem'de izhârını bildirir. Bu câmi'iyet, Âdem'in tüm Esmâ'yı kabule müsait bir mahalle sahip olmasıyla açıklanır. Hazarât-ı Hamse'nin özelliklerinin insanda dürülü olduğu belirtilir¹. Bu durum, insân-ı kâmilin bütün esmâ ve sıfatları kendinde câmî' kılmasıyla da ilişkilidir.
İbn Arabî'nin varlık mertebeleri bağlamında Hazarât-ı Hamse'yi gayb-ı mutlak, âlem-i ceberrut, âlem-i melekût, şühûd-u mutlak ve insân-ı kâmil olarak sınıflandırması³·⁴, insân-ı kâmilin bu sistemdeki merkeziyetini gösterir. Zira insân-ı kâmil, ilâhî seyrin tamamlandığı son basamaktır². Her iki cihanın efendisi olan Hz. Muhammed'in (s.a.v.) bu mertebelerin tamamını bünyesinde topladığı ifade edilir⁵·⁶. Bu da, Hazarât-ı Hamse'nin insanda, özellikle de kâmil insanda somut bir tezâhür bulduğunu ve bu sayede idrâk edilebilir hale geldiğini gösterir. Ârifin kalbi, cemî'-i hazarâtı câmi' olduğundan⁷·⁸, Hazarât-ı Hamse'nin hakikatleri Âdemiyye Fassı'nda, yani insanın hilâfet ve câmi'iyet vasfında açıklığa kavuşur.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Kevkeb — Yıldız · s.38“c) ( 4 ) İslâmın hakikati ( 5 ) Hazarat-ı hamse “Her insân İslâm fıtratı üzere doğar” buyuran efendimizin sözünü açıklıyor adeta... Ayrıca ( 5 ) hazârat-ı hamse”Oku
- 2İnsan-ı Kamil,
- 3DVT-C001 (Ses Kaydı) · s.144“5- Nefs-i râziyye 6- Nefs-i marziyye 7- Nefs-i sâfiye diye adlandırılır. Bu kısımda kişi, “Enfüsî” yani içe dönük çalışmalar yaparak kendini tanımaya başlar. 23”Oku
- 4Aşk ve İrfân Yolunda · s.144“5- Nefs-i râziyye 6- Nefs-i marziyye 7- Nefs-i sâfiye diye adlandırılır. Bu kısımda kişi, “Enfüsî” yani içe dönük çalışmalar yaparak kendini tanımaya başlar. 23”Oku
- 513 ve Hakîkat-i İlâhiyye · s.82“Her iki cihanın efendisi bu mertebelerin tamamını bünyesinde toplayan, Ahmde-i Mahmud, Muhammed, Mus- tafa, (s.a.v.) Efendimizdir. İnsânlık âlemi bilse de, bilm”Oku
- 6Altı Peygamber (Cilt 4) · s.31“Her iki cihanın efendisi bu mertebelerin tamamını bünyesinde toplayan, Ahmed-i Mahmud, Muhammed, Mus- tafa, (s.a.v.) Efendimizdir. İnsânlık âlemi bilse de, bilm”Oku
- 7Kelime-i İshâkiyye · s.152“Fakat ârif cemî’-i hazarâtı zabtetmiş ise, ya’ni onun kalbi ıtlâk üzere olup “hazarât-ı hamse”nin kâffesini ihâta etmiş ise, o mahlûk olan 6/42 şeye hazret-i şe”Oku
- 8TB. Kelime-i İshâkiyye · s.107“Binâenaleyh hazarât-ı hamseyi muhît olan arif, hazarat-ı hamse mertebelerini bilen ihata etmiş olan arif, kendi mahlûkunun bir hazrette olan suretini o hazreti ”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.