Hicr kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Hicr kavramı, tasavvufî sülûkta bir mertebe olarak, sâlikin nefsini hayvani sıfatlardan, tabiatın kudretinden ve arızî noksanlıklardan temizlemesiyle elde edilen ruhani bir yükselişi ifade eder. Bu, İdris (a.s.)'ın yaşadığı gibi, ruhaniyetin hayvaniyet üzerine galebe çalması ve beşeriyetten tecrit olma hâlidir. İdris (a.s.)'ın 16 sene yiyip içmeden ve uyumadan, beşeriyetinden soyunarak mücerret bir akıl haline gelmesi ve meleklerle konuşması, bu hicr mertebesinin en bariz örneklerindendir. Bu hâl, "hikmet-i kuddûsiyye"nin İdris (a.s.)'a tahsis edilmesinin temel sebebidir.

Bu mertebeye ulaşmak için "riyazât-ı şakka" adı verilen azametli ve şiddetli riyazatlar gereklidir. Riyazat, hayvani sıfatlardan kurtulmanın ve nefsin hakikatini tanımanın anahtarıdır. Buradaki "hayvanlık" terimi, aşağılık bir anlamda değil, nefsin vurucu, kırıcı, parçalayıcı düşük ahlaklarını ifade eder. Sâlik, bu düşük ahlaklardan ve çevre şartlarının, değer yargılarının neden olduğu arızî noksanlıklardan temizlenerek ruhaniyetini nefsanî arzularına hâkim kılar. Bu, nefsin emmâre üzerindeki tasallutunun giderilmesi ve aklın hâkimiyetinin sağlanmasıdır.

Hicr, aynı zamanda "vechini Allah'a teslim eden kimse"nin, yani "muhsin"in ulaştığı bir hâldir. Bu teslimiyet, sadece bedensel değil, tüm varlığıyla, bilgisiyle, ruhuyla, özüyle ve nefsiyle Hakk'a yönelmeyi ifade eder. Bu teslimiyetle beşeriyet kalkar ve kişinin batınındaki ilâhî veçh ortaya çıkar. Bu mertebede, Hakk'ın vechi ihsan edilir ve sâlik nereye baksa Hakk'ın vechini görme idrakine sahip olur. Bu, "urvetil vuska"ya, yani sağlam sapa yapışma olarak da ifade edilir ki, bu sap irfaniyettir.

Hikmet ile ihsan arasındaki rabıta da bu mertebede zahir olur. Hikmet, bir şeyi yerine koymak ve kalbe gelen vasıtasız ilim iken, ihsan lâzım olan bir işi lâzımı vech ile işlemektir. Vechini Hakk'a teslim eden muhsin, ilâhî hikmetle donanır ve bu sayede Hakikat'i idrak eder. Bu mertebe, felsefenin akılcı ve beşerî çıkarımlarının ötesinde, ilâhî ve nebevî bilgiyle desteklenen, tasavvufun ve ilâhî hikmetin alanına girer. "Kuddüs" isminin tecellisiyle de ilgili olan bu mertebe, Hakk'ı noksanlıklardan tenzih etme ve O'nun kemalatını idrak etme hâlidir. Nuh (a.s.)'ın tenzihi aklî iken, İdris (a.s.)'ın tenzihi hem aklî hem de nefsîdir ki bu da hicr mertebesinin derinliğini gösterir.