Hikâye, kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Abdullah bin Dinar hikâyesi, tasavvufî sülûkun belirli bir mertebesindeki yaşantıları ve idrakleri sembolik bir dille anlatır. Bu hikâye, "tarikat ile hakikat arası" bir geçiş mertebesi olarak tanımlanan "Tenzih" makamına işaret eder. Bu makam, sâlikin Allah'ı varlık zuhurlarından arındırma şuuruna ulaşmaya çalıştığı bir yerdir.

Hikâyede geçen "incir" sembolü, bu "Tenzih" mertebesinin ve özellikle de "Tevhid-i Esmâ"nın ana temasıdır. Tevhid-i Esmâ, isimlerin birliği anlamına gelir ve sâlikin fiilleri meydana getiren isimleri birlemesi gerektiğini anlamaya başladığı bir aşamadır. Yani, her fiilin Allah'ın güzel isimlerinden birinin zuhur yeri olduğunu kavramasıdır. Bu mertebenin zikri "Yâ Vâhîd"dir ve âlemi "Âlem-i Melekût"tur. Bu mertebede sâlik, Musa (a.s.)'ın makamına işaret eden "nalınların çıkarılması" sembolüyle de karşılaşır ki bu, dünya hâlinin kalktığı ve ruhül kudüs ile desteklenen rahmanî bir makamdır.

Hikâyenin kahramanı Abdullah bin Dinar, tarikat mensubu bir sâlik olarak nefis mücadelesi vermektedir. Nefsinin incir istemesi ve bu isteği yedi sene ertelemesi, yedi nefis mertebesiyle mücadeleyi ve sıkı bir perhizi ifade eder. Bu süreç, nefs-i sâfiyeye ulaşma maksadını taşır. Nefsinin ona "ayakkabılarını sat onun parasıyla alırsın" demesi, sâlikin bulunduğu makamda dünya hâlinin kalktığına ve Allah'ta fani olma (Fenafillah) hâline doğru ilerlediğine işarettir. Bu, "Tevhid-i Sıfat" mertebesinin başlangıcıdır ki, burada sâlik kendindeki beşerî kudretin aslının sıfatî hakikatlere inkılap ettiğini idrak etmeye başlar.

Dolayısıyla, hikâye sâlikin "Tevhid-i Esmâ" mertebesinde isimlerin birliğini idrak etmesi, ardından "Tevhid-i Sıfat" mertebesine doğru ilerleyerek Allah'ın sıfatlarının her şeyin kaynağı olduğunu anlaması ve bu süreçte nefis mücadelesiyle tenzih şuuruna ulaşmasını konu alır. Bu, sülûkun önemli bir aşaması olup, sâlikin hakikate doğru yolculuğunda yaşadığı temel dönüşümleri sembolize eder.