Hikâyeler, kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Tasavvufî sülûkta hikâyeler, sâlikin idrak seviyesini ve hakikatle olan bağını ölçen bir mihenk taşı vazifesi görür. Kaynaklarda belirtildiği üzere, "Birisi bir vak’a anlatıyor, herkes dinliyor. Fakat o vak’anın içinde bulunan birisi var ki, renkten renge giriyor, halden hâle geçiyor. Herkes duyduğunu görür gibi oluyor. İçinde bulunup yaşıyan söylenenden fazlasını anlamıştır. Çünkü anlatanın unuttukları da hatırına gelmiştir. Hak ehli de böyledir. Rivayetlere, hikâyelere aldırmaz." (Kaynak 5, Sayfa 104). Bu ifade, hakikat ehlinin hikâyeleri sadece dinlemekle yetinmeyip, o hikâyenin içerdiği manevî hâli bizzat tecrübe etme ve yaşama mertebesinde olduğunu vurgular.

Bu mertebe, tasavvufî tahakkukun üçüncü ve dördüncü aşamaları olan "makam" ve "tahakkuk" ile ilişkilidir. Sâlik, ilme'l-yakîn (kavramı akıl ile bilme) ve ayne'l-yakîn (kalbin geçici tatması) aşamalarını geçtikten sonra, hakke'l-yakîn (sâlikin o kavram olması) mertebesine ulaşır. Hikâyeler bu süreçte, sâlikin sadece zihnî bir bilgi edinmesini değil, aynı zamanda o bilginin ruhunda ve kalbinde derinlemesine yer etmesini sağlar. Hakikat ehli için hikâyeler, kuru birer anlatı olmaktan ziyade, ilahî hakikatlerin tecellî ettiği birer ayna hükmündedir. Onlar, anlatılan olayların zahirî perdesinin ardındaki sırları ve hikmetleri müşahede ederler. Bu durum, "Bakkala gittin mi paran kadar şeker verir. Himmet paran ne kadar çok olursa olsun, idrak torban ne kadar alabilirse o kadarına sahip olursun. Erenlerin alış verişi de böyledir." (Kaynak 5, Sayfa 104) ifadesiyle de desteklenir. Yani, sâlikin idrak kapasitesi ve manevî himmeti ne kadar yüksekse, hikâyelerden alacağı feyz ve anlayış da o denli derin olacaktır. Bu, aynı zamanda "Velilerin şeriata aykırı gibi görülen sözleri birer sırdır onları saklamak lâzımdır. Zamanı gelince o sözlere paha biçilmez." (Kaynak 2, Sayfa 25) ifadesinde de görüldüğü gibi, zahirî anlamın ötesindeki sırlara vakıf olma mertebesidir. Hakikat ehli, hikâyelerin zahirî çelişkilerini değil, onların batınî hikmetlerini ve ilahî işaretlerini okuyabilir.