Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü "Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Eser, tasavvufî sülûkün temel prensiplerini vecizeler ve hikâyelerle işler. Kitabın başında, Besmele ile başlamanın önemi vurgulanır ve Kur'ân-ı Kerîm'in eşsiz bir vecizeler kitabı olduğu belirtilir. Bu, tasavvufta bütün amellerin kapısı ve kâinatın açılış kelimesi olan Besmele'nin, manevî yolculuğun başlangıcı olduğuna işâret eder.

Kitapta, aklın Hakk'ın huzuruna kadar rehberlik ettiği, ancak kapıda bırakılması gerektiği ifade edilir. Bu, akl-ı cüz'înin sınırlılıklarına ve akl-ı küll ile idrak edilen hakikatlere ulaşmak için aklın ötesine geçilmesi gerektiğine vurgu yapar. Mevlânâ'nın "Aşk âleminde akıl, çamura batmış tilkiye benzer" sözüyle bu durum pekiştirilir. Hakikat ehli nazarında aklın on mertebesi olduğu, dünyada kullanılan aklın ise onuncu derecedeki akl-ı cüz'î olduğu belirtilir.

Eser, Hakîkat-i Muhammediyye'nin izlerini taşıyan bir anlayışla, kâinatın ve içindeki her şeyin bir sır olduğunu ve bu sırların akıl yoluyla değil, nefis mücadelesi ve tecrübe ile anlaşılabileceğini ifade eder. Peygamberimizin ve velilerin bu ilmi bizlere ulaştırdığına değinilir. Hakîkat-i Muhammediyye, Hz. Muhammed'in hem beşerî hem de Hak'ın ilk taayyünü olan hakikat yönünü ifade eder. Kitapta, Mansur ve Nesimî gibi Hak âşıklarının bu yolda çektikleri sıkıntılar örnek gösterilerek, bu âlemin "güneşlerin, yıldızların dertop olarak birleştikleri ve ayrıldıkları bir âlem" olduğu belirtilir.

"Bizim varlığımız suyun üstündeki boş bir kaseye benzer" vecizesi, insanın acziyetini ve varlığının Hakk'a bağlılığını anlatır. Velilerin, Hakk'ın deposundan feyz aldıkları ve sözlerinin hüviyeti mutlakadan geldiği ifade edilir. Bu, velilerin Hakîkat-i Muhammediyye'nin birer tecellisi olarak ilâhî feyzi aktaran kanallar olduğuna işâret eder. Kitap, dünya hayatının bir rüyaya benzediğini ve uyanıklığı öğrenmenin önemini vurgulayarak, Hak âşıklarının her gözün gördüğü varlıkta Hakk'ı müşahede ettiğini belirtir. Bu, vahdet-i vücud anlayışının bir yansımasıdır; zira Hak âşığı için Leylâ'dan başka bir şey görmeyen Mecnun gibi, her şeyde Hakk'ın tecellisini görmek esastır.