Hikmet kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Hikmet kavramının bozulması veya gizlenmesi, tasavvufî sülûkta sâlikin karşılaşabileceği önemli tehlikelerdendir. Bu durumun üç temel sebebi bulunmaktadır:

1. Niyet Bozulması: Amellerin niyetlere göre değerlendirildiği tasavvufta, sâlikin niyetine karışan riyâ (ameli halk için yapma), sum'a (amelinin duyulmasını isteme) ve ucb (kendi amelini beğenme) gibi âfetler hikmetin bozulmasına yol açar. Bu durumlar "şirk-i hafî" olarak kabul edilir ve amelin tahakkuk etmemesine, dolayısıyla hikmetin gizlenmesine neden olur. Hz. Peygamber'in "Sizin için en çok korktuğum şey, küçük şirktir; o da riyâdır" hadisi, niyetin saflığının önemini vurgular.

2. Şer'î Edebin Terki: Bir hâl ne kadar yüksek görünürse görünsün, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâc olarak kabul edilir; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinden kaynaklanır. İbn Arabî'nin "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir" sözü, şer'î edebin hikmetin korunmasındaki merkezi rolünü açıkça ortaya koyar. Mürşidsiz sülûk veya sünnete uygun olmayan zikir gibi uygulamalar, hikmetin bozulmasına zemin hazırlar.

3. Gaflet ve Ülfet: Sâlikin hâlin sahibinden gâfil olup hâle âşık olması, hikmetin gizlenmesine sebep olur. "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayeti bu durumu açıklar. Bu tür bir gizlenme (kabz hâli) bazen lütuf olarak da tecelli edebilir ve sâliki bekâ-i tâm öncesi temkîne hazırlayabilir. Ayrıca, insanın gönül kitabını okuyamamasına sebep olan masiva denilen madde âlemine iptilâ ve ihtiraslarla bağlanmak da hikmetin bozulmasına yol açar. Kâinat kitabının bazı sahifelerini beğenmeyip çıkarmak istemek, hikmet kitabını bozar; zira her harfin ve kelimenin bir mânâsı vardır³.