Hikmet kavramı hangi farklı dillerde (lugat / akâid / mârifet) ele alınır?

Tasavvufî kavramların anlaşılmasında kullanılan "üç dil" yaklaşımı, hikmet kavramı için de geçerlidir. Bu diller, lugat → akâid → mârifet şeklinde yukarıya doğru bir tahkîk silsilesi sunar.

Lugat dili, hikmetin sözlük anlamını ifade eder. Bu bağlamda hikmet, "doğru hüküm, sağlam bilgi ve fâidesiz şeylerden kaçınma" demektir. Arapça kökenli kelimelerin anlamlarını ve kullanımlarını içeren bu dil, herkesin paylaştığı en geniş zemindir. Nitekim "lügat" kelimesi "dil, lisan" anlamına gelirken, "ma'nâ-yı lügavî" ise "lügat mânâsı, mecâzi olmayan gerçek anlam" demektir¹.

Akâid dili, hikmeti İslâmî ilimler çerçevesinde ele alır. Bu mertebede hikmet, Allah'ın "el-Hakîm" isminin tezâhürü olarak âlemde her şeyin bir nizam ve gâye üzere halk edilmiş olmasıdır. Kur'ân-ı Kerîm'deki "Sizi boşuna mı halk ettiğimizi sandınız?" (Mü'minûn 115) ayeti, bu akâidî hikmetin menşeidir; zira abes (boş, gâyesiz) halk etme yoktur, her şey hikmet üzeredir. Bu, aynı zamanda hikmetin birinci kademesini oluşturur.

Mârifet dili ise hikmetin bâtınî hakîkatini ve irfânî mertebesini ifade eder. Bu mertebede hikmet, sâlikin Hak'ın "eşyâyı yerli yerine koyma" sıfatına ayna olma hâlidir. Hikmet, ilimden farklı olarak, ilmin tahkîk edilmiş hâli; bilmek değil, bildiğini yerine koymaktır. Kur'ân'da "Hikmet kime verilirse ona çok hayır verilmiştir" (Bakara 269) ayeti, mârifet dilindeki hikmetin önemini vurgular. Bu, aynı zamanda "Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmak" hikmeti gereği gayret etmektir²·³. Mârifet mertebesinde hikmet, ilahi marifet ve hikmet cevherleri olarak da ifade edilir⁴. Hikmetin bu mertebesi, eşyanın ardındaki gâye ve illeti bilme, "ilm-i marifet" ile "ilm-i hâl" arasındaki köprüyü kurma ve her amelin ardındaki Hak'ın hükmünü görmeye çalışma ile ilgilidir. Hz. Lokman'ın hikmeti de bu mârifet dilinin bir tahkîk yeridir⁵.