Hikmet'in Lokmâniyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Hikmet, tasavvufta ilmin tahkîk edilmiş hâli olup, bilmekten ziyade bildiğini yerli yerine koyma eylemidir. Lokmâniyye Fassı, Fusûsu'l-Hikem'in 27 Fass'ından biridir ve her Fass'ın bir peygamberin temsil ettiği bir hikmeti taşıdığı bu eserde, Lokman Fassı doğrudan 'hikmet'in tahkîk yeridir. Bu Fass'ta, ilâhî irâde ve dileme hakkındaki ayrıntılar ele alınır¹. Hikmetin dört kademesi bulunmaktadır: Birinci kademe, Allah'ın 'el-Hakîm' isminin tezahürü olarak âlemdeki her şeyin bir nizam ve gaye üzere halk edilmiş olmasıdır. İkinci kademe, insanın söz ve davranışlarını yerli yerine koyması, yani ahlâkî hikmettir; Lokman Sûresi'ndeki Lokman'ın oğluna nasihatleri bu kademenin klasik metnidir. Üçüncü kademe, eşyanın ardındaki gaye ve illeti bilme, ilm-i marifet ile ilm-i hâl arasındaki köprüyü kurma olan ilmî hikmettir. Dördüncü kademe ise, sâlikin Hakk'ın 'el-Hakîm' ismine ayna olduğu zâtî hikmettir. İnsan, başındaki ilâhî hikmeti, toprağın hikmetine secde halinde değdirdiğinde, kendinde tevazu içerisindeki Azamet-i İlâhiyye'nin birleşimi ortaya çıkar²·³. Vâhidiyyet mertebesi, ahadiyyet mertebesine nisbetle, Yüce Allah'ın en latif olan zâtının bir mertebe yoğunlaşmasından başka bir şey değildir; sırf zât bu mertebenin bâtını, vâhidiyyet mertebesi ise sırf zâtın zâhiri olur⁴. Bu bağlamda, Lokmâniyye Fassı, hikmetin hem ilâhî hem de insânî mertebelerini, özellikle de ilâhî irâde ve dileme ile olan ilişkisini derinlemesine inceleyerek, bu kavramın tasavvufî idrakteki yerini sağlamlaştırır.