Îmân ve İkân Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfanî dersler, kitabın vurguladığı üzere, sadece zahirî ibadetlerin yerine getirilmesiyle sınırlı değildir; bilakis, bu ibadetlerin bâtınî anlamlarını idrak etmeyi ve bunları yaşantıya dönüştürmeyi hedefler.

1. Bâtınî Doğruluk ve Tevhid İdrakı: Sâlikin fiziğinin dosdoğruluğu namazdaki Kur'an tilavetini düzgün okumak iken, bâtınının dosdoğruluğu düşüncede ve irfaniyettedir. Bu, varlıkta Hakk'ın varlığından başka bir şey olmadığını anlayıp, esmâ-i İlâhiyye cemaati içerisinde namaz kıldığını bilmek veya esmâ-i İlâhiyye'yi hullet olarak giymiş halde namaz kılmakla gerçekleşir. Bu idrak, kulu aradan kaldırıp tam bir teklik anlayışını getirir ve kulun varlığı ile Hakk'ın varlığını birleştirerek gerçek tevhid hakikatini ortaya koyar.

2. İnfakın İrfanî Boyutu: Maddi infakın yanı sıra, esmâ mertebesinin infakı, kişinin öğrenmiş olduğu bâtınî manada esmâ-i İlâhiyye'nin insan üzerindeki tesirlerini idrak edip bunları başkalarına aktarmasıdır. Bu, irfaniyetle infak etmek demektir. Manevi rızık olan din ilimleri ve irfaniyet ilimleri, âhiretin geçimine faydalı olan gıdalardır. Bu tür bir infak, âhirette kullanılacak, tüketilecek bir gıda hükmündedir.

3. Zikrin İrfanî Anlamı: Zikrin iki yönü vardır. Birincisi elde tesbih, dilde lafız iken, ikincisi lugat manasında anma, anılma, hatırlama demektir. İrfanî zikir, kendinde bulunan İlâhi hakikatleri ve esmâ-i İlâhiyye'yi hatırlayarak zuhurda faaliyete geçirmektir. "Zikir ona derler ki fikri aça" hükmüyle, tesbihî zikirler sonucunda açılan idrakî gelişmeler neticesinde kişi kendini ve kendinde bulunan hakikatleri ortaya çıkarır. Bu, "Tahallaku bi ahlâkillâh" hükmüyle Allah'ın ahlâkıyla ahlâklanmaya başlamaktır. Zikir-zâkir-mezkûr birleştiğinde mutlak huzur meydana gelir.

4. Îmân ve Îkân Mertebeleri: Sâlik, evvela "İslâm" olacak, sonra onun hakikati ve irfanî yaşantısı olan "mü'min" olacak, sonra da bütün bu hususları kendi bünyesinde toplayan "îkân/yakîn" ehli olacaktır. Îkân'ın ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn olmak üzere üç mertebesi vardır. İrfan ehli için îmân bir vesile ve vasıtadır; yerine îkân gelir. Îkân, îmânın kemâlidir ve îmânsızlık değildir. Dışarıdayken bir evin varlığına îmân etmek gibi, Hak'tan uzakken îmân edilir. Ancak irfan ehli, Hakk'ın içinde kendini bulduğu zaman, îkân-yakîn-müşahede halinde olmuş olur. Bu durumda artık îmân etmeye gerek kalmaz, çünkü müşahede ile yakîn hâsıl olmuştur.

5. Kendini Tanıma ve Şuur: Sâlikin "Ben neyim, nereden geliyorum, nereye gidiyorum?" sorularıyla kendisini tanıması ve şuurlanması gerekir. Bu şuurlanma olmazsa, hayat gaflet içerisinde geçer ve yapılan ibadetler hayal âleminde kalır. İbadetlerin ve zikirlerin ne olduğunu anlamak, verimliliği kat kat artırır ve ömrü irfanî bir şekilde değerlendirmeyi sağlar. Bu da ikili anlayıştan tekli anlayışa geçmekle mümkün olur.