Îmân ve İkân "Îmân ve İkân" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitap, İslâm'ı beş şart üzere kurulu bir temel olarak kabul ederken, îmânı bu temel üzerine inşa edilen bir irfanî yaşantı olarak tanımlar. Ancak asıl hedef, ikân mertebesine ulaşmaktır. Yazar, İslâmiyet'in başlangıçta "yukarıda Allah, aşağıda kul ikilisi" şeklindeki tenzih anlayışını getirdiğini, ancak teşbihî mânâda kulun aradan kalkmasıyla tam bir teklik anlayışına ulaşıldığını belirtir ki, işte bu hâl ikândır. Bu mertebede kulun varlığı ile Hakk'ın varlığı birleşerek gerçek tevhid hakikati zuhur eder.

Kitapta îmân, kul ve Allah ikiliği üzere bir anlayış ve yaşam şekli olarak ele alınırken, ikân ise bu ikiliğin ortadan kalktığı, "çık aradan kalsın yaradan" ilkesinin yaşandığı bir hâl olarak açıklanır. İmânın bir kimliğe bağlı olduğu, ikân hâlinde ise bu kimliğin ortadan kalkmasıyla îmânın da düşeceği ve îmâna ihtiyacın kalmayacağı ifade edilir. Çünkü ikân, Hak ile Hak olma hâlidir ve bu hâlde îmân edecek bir kimse kalmaz.

İkânın "yakîn" mânâsına geldiği ve Tekâsür Sûresi'ndeki (102/5-6-7-8) "ilmel yakîn", "aynel yakîn" ve "Hakk'al yakîn" mertebeleriyle açıklandığı görülür. Muhyiddin Arabî'nin "el yakînü hüvel Hakk" sözüyle de desteklenen bu anlayışa göre, yakîn, Hakk'ın fiilleriyle, isimleriyle, sıfatlarıyla ve zâtıyla bizzat kendisi olmaktır. Şeriat ve tarikat mertebelerinde îmânın var olduğu, ancak hakikat ve mârifet mertebelerinde ikânın meydana gelmesiyle îmânın kendiliğinden müşahedeye dönüştüğü vurgulanır. Bu, bilginin sadece akıl veya görme yoluyla elde edilmesinden öte, bilginin kendisi olma hâlidir; yani şekeri tarif etmekten, onu tatmaya ve en nihayetinde şeker olmaya benzetilir.