İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) "İnsân-ı Kâmil" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

"İnsân-ı Kâmil" kitabının asıl dayanağı, insanın hem beşerî yönünü hem de ilahî hakikatini bir bütün olarak kavramasıdır. Kitap, insanın mutlak kulluk ve acziyet halini kabul etmekle birlikte, aynı zamanda "vene fahtü" (Ben ona ruhumdan üfledim) sırrıyla gelen uluhiyetini de idrak etmesi gerektiğini belirtir. Bu iki zıt gibi görünen durumu, yani faniliği ve ebediliği bir araya getiren kişi "Ehl-i Kemal" olur. Bu, ne sadece acziyete odaklanıp kendini tamamen değersiz görmek ne de "Ene'l Hakk" diyerek haddi aşmak anlamına gelir. Aksine, beşeriyetinin de, uluhiyetinin de hakkını vererek yaşamaktır.

Eser, İnsân-ı Kâmil'i "Veli" kelimesiyle özdeşleştirir ve "Allah'ın veli kullarına korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar" ayetiyle bu durumu destekler. Bu velilik, Allah'a ait olduğu kadar, hakikati yönünden insana da aittir. İnsân-ı Kâmil, Ahadiyet mertebesinden gelen "inniyet" (zâtî tecelliler) ile "hüviyet" (uluhiyet mertebesi) arasındaki dengeyi temsil eder. İnsan mertebesi, batında uluhiyet mertebesinden daha üstte olmakla birlikte, fiziksel olarak uluhiyetin bir neticesi olarak zuhur eder. Bu durum, "Adem'in cennetten yeryüzüne indirilmesi" ile başlayan ve "Kadir Gecesi" ile kemale eren bir süreç olarak açıklanır. İnsân-ı Kâmil, bu iki mertebenin yeryüzündeki kemalatının buluştuğu noktadır.

Kitapta yer alan "FA" harfinin manaları da bu kavramı destekler niteliktedir. "FA" harfinin başındaki nokta, halkın zatında var olan Hakk'ın varlığına delalet eder. Bu nokta, bilmeyen kişilerde nefsanî benliği ifade ederken, bilen kişilerde ilahi varlığa işaret eder. Harfin yuvarlak boşluğu ise feyz-i ilahiyi kabul edişi ve insanın ezelde aldığı "kemal-i uluhiyet" emanetini simgeler. Bu emanet, yerin, göğün ve onlarda bulunan mahlukatın taşıyamadığı, insanın "Hamele-i Allah" (Allah'ın taşıyıcısı) olmasıyla yüklendiği zâtî emanettir. Dolayısıyla, "İnsân-ı Kâmil"in merkez teması, insanın bu ilahi emaneti idrak ederek kendi hakikatini gerçekleştirmesi ve Hakk'ın zuhur mahalli olmasıdır.