İnsân-ı Kâmil (Cilt 2) "İnsân-ı Kâmil" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

"İnsân-ı Kâmil"in asıl dayanağı, tasavvufî birikim ve müşahedeye dayanarak yazılmış olmasıdır. Yazar, bu eseri "toplama yazılar, onun bunun fikirlerini alıp, bir araya getirip derlenen yazılar olmadığından, yaşanan yazılar olduğundan kişiyi, o yaşantıya götürürler. Çünkü kaynağı oradadır" diyerek tanımlar. Bu durum, kitabın teorik bilgiden ziyade, manevî bir tecrübeyi aktardığını gösterir. Kitap, insanın kendi değerini ve varlığının hakikatini anlaması gerektiğini vurgular. İnsanın "Hakk’ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olduğu belirtilir ve bu hakikati yerinde kullanamayan insanın "yerlerde süründüğü" ifade edilir. Bu durumdan kurtulup "asli asaletine ulaşması" ise ancak "tevhid kitaplarında belirtilen kendi hakikatlerini anlaması ile mümkün olacaktır".

Eserin temel mertebî tasnifi, Uluhiyyet, Ahadiyyet, Vahidiyyet, Rahmâniyyet, Rububiyyet, A’mâ, Tenzih, Teşbih, Fiiller tecellisi ve İsimler tecellisi gibi bölümlerden oluşur. Özellikle Ahadiyyet mertebesinde insanın ve Kur'an'ın kaynağının "Ahadiyetin inniyetinde" olduğu ve insanın "kadim" yani ezeli bir varlık olduğu belirtilir. Bu, insanın sadece et ve kemikten ibaret olmadığını, aksine mahlukat yokken dahi var olan bir hakikate sahip olduğunu ifade eder. Bu kadim hakikatin keşfi, "Kadim ismi tecellisi" ile gerçekleşir ve bu tecelli sayesinde kişi, bütün mevcudat halk olunmadan evvel kendisinin Allah'ın ilminde, ilmi varlık olarak var olduğunu bilir. Bu idrak, mücahede ve Hakk muhabbeti ile elde edilir. Kitap, bu derin hakikatleri açıklayarak okuyucuyu manevî bir yükselişe, yani "ilmi miraç"a davet eder.