İnsân-ı Kâmil (Cilt 2) kitabına göre Enel-Hakk ne anlam taşır?

İnsân-ı Kâmil (Cilt 2) ve ilgili kaynaklara göre Enel-Hakk, kişinin kendi varlığında Hakk'ın zuhurunu müşâhede etmesidir. Bu, kişinin kendi vücut mülkünde Hakk'tan başka bir varlık olmadığını idrak etmesiyle gerçekleşir³. Bu idrak, mutlak Ferdiyyet mertebesinde bütün varlıktaki Hakk'ı değil, bireysel "vitriyyet-i" yönüyle kişinin kendi vücut mülkündeki "Hakk" yönünü ifade eder. Yani, zât-ı mutlağın o bedende Hakk esmâsının zuhurudur². Hallâc-ı Mansûr'un Enel-Hakk sözü de bu bağlamda ele alınır; o, kendisine gelen Zât tecellisinin neticesinde bu sözü söylemiştir ve sıfatları talep etmemiştir. Anlayanlar bu sözü yanlış anlamış olsa da, kendisi doğru söylemiştir¹. Enel-Hakk ifadesi, tasavvufta sâlikin fenâ fillâh hâlinde kendi vücudundan tamamen fânî olup Hak'la kâim olduğunu beyân eden bir ifadedir. Bu söz, bir dava değil, irfan ehli için normal bir hadisedir; "ene bâtıl" demek ise bir davadır, zira bu âlemde bâtıl diye bir şey söz konusu değildir⁴·⁵. Nitekim, bütün âlemdeki varlıkların "Enel Hakk" demesi doğru ve haklıdır, çünkü bu âlemde bâtıl diye bir şey yoktur⁵. Bu idrak, kişinin zahirinin ve bâtınının Hakk olması anlamına gelir, ancak bu "Allah olmuşuz" demek değildir; kâğıdın kâğıtlığı ne kadar sahası varsa o kadardır⁶.