İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle eşyanın hakikatini kavramakla başlar. Kitap, eşyanın hayatının aslında Hakk'ın hayatı olduğunu ve "yaratılma" kavramının irfân ehli tarafından "zuhûr ve tecellî" olarak anlaşıldığını belirtir (Kaynak 1). Bu, sâlikin her gördüğü varlıkta Hakk'ın bir isminin tecellîsini müşâhede etmesi gerektiği anlamına gelir. "Gerçek tevhîd ehli bu varlıkların sûreten-zâhiren yaratılmış hakikatleri itibari ile, hiçbir zaman yaratılmamış olduğunu bilir. Çünkü mutlak hakikatte yaratılma diye bir şey söz konusu değildir" (Kaynak 1). Bu idrâk, sâlikin kesret ehlinin "fark" anlayışından sıyrılarak, her şeyin bir ve tek olan Hakk'ın zuhûru olduğunu görmesini sağlar.

Bir diğer önemli ders, Hakk'ın sıfatlarının tecellîlerini anlamaktır. Kitapta belirtildiği üzere, "Yüce ve sübhân olan Hakkın zâtı, kullarından birine; sıfatlarından biri ile tecellî edince… o kul; Tecellîsini aldığı o sıfatın semâsında yüzmeye başlar" (Kaynak 2). Bu, sâlikin kendi hayatında ve çevresindeki olaylarda Hakk'ın sıfatlarının (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm gibi) nasıl tecellî ettiğini fark etmesidir. Bu tecellîler, "icmâl yolu" ile yani toplu olarak idrâk edilir; tafsîlâtına inmek akıl kapasitesinin ötesindedir ve gereksizdir (Kaynak 2). Sâlik, bir tarladaki tek bir başağı idrâk ederek bütün tarlayı icmâlî olarak idrâk ettiği gibi, Hakk'ın bir sıfatının tecellîsini de bu şekilde kavrar.

Sâlikin günlük yaşamında bu irfânî dersleri tatbîk etmesi, onu "İnsân-ı Kâmil" mertebesine yaklaştırır. "İnsân ki 'Hakk’ın zât-î zuhûr mahalli ve âlemin göz bebeği'dir" (Kaynak 2). Bu hakikati idrâk eden sâlik, kendi varlığının Hakk'ın zâtına bağlı olduğunu anlar. "Hayatın, ise… kendi sıfatıdır… Hakkın Zâtî hayatı bir sıfatı ile zuhûra çıktığından o sıfatının da ilk şartı hayatı olması ile de, hayat bulmasıdır, bunların ise hepsi zâtın varlığındandır" (Kaynak 1). Sâlik, kendi hayatına bakarak, ruhunun Hakk'ın Hayy isminin bir tecellîsi olduğunu müşâhede eder. Bu müşâhede, "her dirinin: Yüce Allah'ın HAYAT'ı ile diri olduğunu müşahede yolu ile tadarsın… Ki, sen o HAYAT'ın içindesin…" (Kaynak 1) ifadesiyle açıklanır. Bu anlayış, "tevhîd-i ef'âl" mertebesi itibarıyla büyük bir açılım ve idrâktir (Kaynak 5).

Sonuç olarak, sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, eşyanın ve kendi varlığının Hakk'ın zuhûru olduğunu idrâk etmek, Hakk'ın sıfatlarının tecellîlerini müşâhede etmek ve bu idrâkle yaşayarak "İnsân-ı Kâmil" mertebesine ulaşmaktır. Bu yolculuk, "seyru sülûk" ile ve irfân ehlinin rehberliğinde gerçekleşir (Kaynak 1). Bu dersler, sâlikin gafletten kurtulup Hak ile Hak olmasını sağlar.