İnsân-ı Kâmil (Cilt 4) "İnsân-ı Kâmil" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

"İnsân-ı Kâmil" eseri, tasavvufî düşüncede kâmil insanın vücudî mertebelerini ve bu mertebelerin seyr u sülûk içerisindeki tatbîkini ele alır. Kitap, Hz. Âdem'den Hz. Muhammed'e kadar olan peygamberler silsilesini, ilâhî sistemin öğretmenleri olarak kabul eder ve her bir peygamberin temsil ettiği mertebenin, tek olan İslâm dîninin farklı aşamaları olduğunu belirtir. Bu bağlamda, "Ulülazam" peygamberler baş öğretmenler olarak konumlandırılır.

Eser, Kelime-i Tevhid'in her peygamber tarafından lafzen ifade edildiğini, ancak manen temsil ettikleri mertebe kadar idrak edildiğini vurgular. Kelime-i Tevhid'in kemalinin ise Hz. Muhammed ve onun kâmil vârisleri tarafından hakkıyla idrak edilip yaşandığı belirtilir. Bu durum, Hakîkat-i Muhammediyye'nin tasavvufî sülûkun zirvesi olduğunu gösterir.

Seyr u sülûk sahibi bir müridin, bütün bu hakîkatleri idrak edebilmesi için evvela "Âdem" olmanın yollarını araması, hayal cennetinden gerçek beden arzı mülküne inmesi ve diğer peygamberlerin seyrini takip etmesi gerektiği ifade edilir. İbrahimî mertebeye ulaşıldığında gönül evladı ile gönül Kâbesi oluşturulur, ardından kudsiyyete yönelerek "Mescid-i Aksa" hakîkatinde Musevîyyet, "Ruhullah" hakîkatinde İsevîyyet idrak edilir. Son olarak, aslî vatan olan "Kâbe-i Muazzama"daki yerini alarak "Zâtullah"a ulaşılır. Bu süreç, Hakîkat-i Muhammediyye'nin bir tezahürü ve kâmil insanın eriştiği son mertebedir. Kitap, bu mertebelerin her birini, Kâbe'nin fizikî ölçüleri ve Kelime-i Tevhid'in harf sayısı gibi sembolik ifadelerle de destekleyerek, ilâhî programın kemal tahakkukunu ve insanlık târihinin zâhir ve bâtın dönüm noktasını "Kelime-i Tevhid"in "zuhur mahalli" ile "kelam mahalli"nin buluşması olarak açıklar.