İnsân-ı Kâmil (Cilt 5) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, Abdülkerim Cîlî'nin "İnsân-ı Kâmil" kitabının şerhinde vurgulandığı üzere, kişinin kendini ve Rabb'ini tanımasıyla başlar. Kitap, "İnsân"ın "Hakk'ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olduğunu belirtir, ancak ne yazık ki insanların bu kıymetini anlamamakta ısrar ettiğini ve nefsi emmâre içinde bir dünya yaşantısını tercih ederek ilâhî ve ebedî hayatlarını heba ettiklerini ifade eder. Bu durumdan kurtulup asli asaletine ulaşmak, ancak bu tür tevhid kitaplarında belirtilen kendi hakikatlerini anlamakla mümkün olacaktır.

Bu irfânî yolculuk, şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebelerini içerir.

1. Şeriat Mertebesi: Sâlik, dinine şeriat mertebesiyle yaklaşır. Bu, namaz, oruç gibi farzları ve sünnetleri öğrenmek ve bellemekle olur. Şeriat, söz mertebesinde kalırsa, kişi sadece bilgi sahibi olur ancak ehl-i tarik olamaz.
2. Tarikat Mertebesi: Şeriatın kavlî bilgilerini fiile dökmekle başlar. Namazını kılan, ibadetini yapan ve günlük fiillerini amel-i salih yönünde gerçekleştiren kişi, bilse de bilmese de tarikat mertebesindedir. Bu mertebe, fiillerin tatbikatıyla ilgilidir.
3. Hakikat Mertebesi: Şeriat ve tarikat mertebelerinden alınan bilgilerin ve amellerin batınını, yani hakikatini idrak etmekle oluşur. Bu mertebede sırlar açığa çıkar ve kişi, ilâhî hakikatleri anlamaya başlar.
4. Mârifet Mertebesi: Hakikat mertebesinde oluşan sırların neticesinde ortaya çıkan tavırlar, kişinin mârifeti olur. Mârifet sahibi kişi, karşısına gelen her türlü insana mertebesine göre tavır takınabilir ve ilmin özünü idrak eder. Bu mertebe, ilâhî keşif yoluyla da elde edilir.

Sâlik, bu mertebeleri aşarak Kur'an'ı dinlediğinde, ayetlerin hangi mertebeden ve mahalden geldiğini bilir. Bu, Kur'an'ın sadece zahirî anlamlarını değil, aynı zamanda ilâhî hakikatleri de idrak etmesini sağlar. Bu süreçte, "Allah kulun; Kulağıdır… gözüdür… elidir… dilidir..." gibi hadislerin manalarını idrak etmek, Hak'ın marifetini elde etmenin bir parçasıdır.

Gafletten korunmak ve ilâhî tecellîleri kabul etme kabiliyetini geliştirmek için, sâlikin bozuk itikadlardan ve ikilik anlayışından uzak durması gerekir. Zira ilâhî tecellîyi kabulden yana kabiliyetleri bozulmuş olanlar, Hak'ın birliğini anlayamazlar ve bu durum onları dalalete sürükler. İrfâniyet, bu tür yanlış anlayışlardan kurtulup gerçek ilâhî eğitimi almayı ve Rabb'i kazanmayı sağlar.</blockquote>