İnsân-ı Kâmil (Cilt 6) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin irfânî dersleri, öncelikle gönül aynasını temizlemekle başlar. Bu temizlik, beşeriyetten arınma ve varlık iddiâsından vazgeçme ile gerçekleşir. Kaynakta belirtildiği gibi, "Gönlünü temizlediğin, beşeriyetinden arındırdığın zaman sen pırıl pırıl bir ayna hükmünde cilalanmış, tertemiz bir varlık oluyorsun." Bu hâle gelindiğinde, aynaya yansıyan sadece Hakk'ın varlığı olur, zira "âlemde Hakk'ın varlığından başka bir şey yok." Bu arınma süreci, istiğfar, salavât ve tevhid gibi zikirlerle desteklenir.

Ancak bu durum, sâlikin kendi varlığını tamamen inkâr etmesi anlamına gelmez. Zira "sen senden başkası da değilsin." Sâlik, hem kendi beşerî varlığını hem de ilâhî zuhuru bir arada yaşamak durumundadır. Bu dengeyi kaybetmek, ya "ben Hakk'ım" diyerek beşeriyeti unutmaya ya da beşeriyet kalıpları içinde ulûhiyetini unutmaya yol açar. Her iki durum da hatalıdır. Sâlik, "aynılık vazifesini" yapmalı, yani hem Hakk'ın tecellîgâhı olmalı hem de kendi kulluk makâmını idrâk etmelidir. Fenâfillah hâlinde kulluğun elden kaçması geçici bir hâldir; mutlak kulluk her zaman mevcuttur.

Günlük hayatta bu irfânî derslerin tatbîki, Kur'ân'ın emirlerine sarılmakla mümkündür. İnsanın iç programı (nefs) onu "Mudil" ismine doğru çekebilirken, Kur'ân'dan gelen program (dışarıdan gelen) onu "Hadi" ismine yönlendirir. "İç programımız diyelim bizi Mudil'e doğru çekiyorsa, nefsimize, rahatlığımıza doğru çekiyorsa... Kû’rândan gelen programa... tabi olur da uygularsak, o zaman Mudil ismi Hadi ismine dönmüş oluyor." Bu, nefs mücâhedesinin önemini vurgular.

İrfânî yolculukta sâlik, nefs mertebelerini aşar. Nefs-i emmâre, levvâme gibi mertebelerden geçerek "ârif" olma hedefine ulaşır. "İlim öğrenmekten gaye, Ulaşmak içinmiş yâre. İlmin sonunda paye, Arif olmakmış meğer." Bu âriflik, önce nefsi tanımak (mârifet-i nefs), sonra Rabb'i tanımak (mârifet-i Rabb) ve nihayet kendi hakîkatini idrâk etmekle gerçekleşir. Bu süreç, "nefsini bilen Rabb'ini bilir" hadîsinin de işaret ettiği gibi, kendini bilme yolculuğudur.

Marifetullah makâmına ulaşan sâlik için Kur'ân âyetleri kalbine iner ve o, "kendin konuşan Kur'ân" hâline gelir. Bu, ilâhî hakîkatlerin doğrudan kalpte zuhûr etmesi demektir. Bu makâma ulaşmak için tarîkat mertebesinde mülhime ve mutmainne mertebelerine geçmek, ilham ile evhamı ayırt edebilmek ve sağlıklı bir eğitimden geçmek gereklidir.

Son olarak, sâlik "insan-ı kâmil" olma yolunda ilerler. İnsan-ı kâmil, besmelenin anahtarı gibidir; ilâhî sırları açan bir vasıtadır. Fâtiha Sûresi'nin yedi sıfatı (Hayât, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi', Basar) sâlikin kendi varlığında tecellî eden ilâhî sıfatlardır. Bu sıfatların kendinde de bulunduğunu idrâk etmek, "Allah'ı ötelerde arama" hakîkatine ulaşmaktır. Bu, sâlikin günlük yaşamında Hakk'ın her an ve her yerde hazır ve nâzır olduğunu bilerek yaşaması anlamına gelir.