İnsân-ı Kâmil (Cilt 6) "İnsân-ı Kâmil" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitapta insân-ı kâmil, Allah'ın esmâsının ve sıfâtının tecellî ettiği en mükemmel varlık olarak sunulur. Bu, sadece fiziksel bir varlık olmaktan öte, ruhsal ve mânevî bir hakîkattir. İnsân-ı kâmil, tüm âlemleri kapsayan bir güce sahiptir; zira Cenâb-ı Hakk'ın Câmi ismi ve diğer tüm esmâsı onda faaliyettedir. Muhyiddin-i Arabî Hazretleri'nin ifade ettiği gibi, Allah esmâsı "ismü'z-zât, cemî-ü's-sıfât, esmâ-i mütekabile ve sıfât-ı mütezâtiye"nin ehadiyyetine işaret eder ve insân-ı kâmil bu toplamın bir yansımasıdır.

İnsanın kendini tanıması, yani "ben kimim" hakîkatini bilmesi, tasavvufî sülûkün temelidir. Bu tanıma, ruh ilmini öğrenmek ve tasavvuf çalışmaları yapmakla mümkündür, zira ruh elle tutulur bir bilgi değil, müşahede ile yaşanan bir bilgidir. İnsan, dışarıdan bakıldığında küçük bir varlık gibi görünse de, bâtınî yönden incelendiğinde Cenâb-ı Hakk'ın sonsuz âlemini dahi ihata edecek bir güce sahip olduğu anlaşılır. Hazreti Ali'nin "Sen kendini küçük bir cürüm zannedersin, halbuki âlem-i ekbersin sen" sözüyle de vurgulandığı gibi, insanın iç bünyesi ve ruhaniyeti, dış âlemin sonsuzluğundan daha geniştir.

Kitap, âlemlerin yaratılışının ve İslâm dininin beş mertebe üzerine kurulu olduğunu belirtir: ef'âl âlemi, esmâ âlemi, sıfât âlemi, zât âlemi ve insân-ı kâmil. Bu mertebelerin tamamını içine alan insân-ı kâmil, yüzde yüze ulaşan kemâlâtı temsil eder. İnsân-ı kâmil, Hakîkat-i Muhammediyye'nin bir tezahürüdür ve âlemlerin yaratılışının sebebi olan "levlâke levlâk velâ halaktü'l-eflâk" hadîs-i kudsîsinde işaret edilen yüce değere sahiptir. Hakîkat-i Muhammediyye, Hz. Muhammed'in fizikî bedeninden önce, A'mâiyyet'ten Ahadiyyet'e tenezzül ettiği zaman meydana getirilen, nûrânî ve mânevî varlığıdır. On sekiz bin âlemi var eden ve idrak eden "bir" olan bu hakîkat, insân-ı kâmil ile birlikte on dokuz âlemi oluşturur.

İnsân-ı kâmil, zülcenaheyn bir varlıktır; yani Ulûhiyyet kanadı ile beşeriyyet kanadı olmak üzere çift kanatlıdır. Kemâlât, bu iki kanadı da dengede tutarak hem bireysel varlığın hukukunu hem de Allah'ın bu beden üzerindeki hukukunu korumakla elde edilir. İnsanın DNA'sında, öz hücrelerinde ve ayân-ı sâbitesinde tüm esmâ-i İlâhiyye mevcuttur ve insan, bu esmânın kudretiyle çok çeşitli üretimler yapabilme iradesine sahiptir. İnsan, madde ile mâna arasında bir köprüdür; maddeyi seçerse beşeriyetinde kalır, mâna tarafını seçerse hilâfet mertebesine yükselerek halife olur. Bu hilâfet mertebesi, insanın asıl ikamet edeceği yerdir.