İnsân-ı kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

İnsân-ı Kâmil, tasavvufî sülûkta ve vücud mertebeleri tasnifinde merkezi bir konuma sahiptir. Terzi Baba şerhine göre, Cenâb-ı Hakk'ın kendi varlığında bilinmezlik hali olan Âmaiyet'ten sonraki ilk tecelli, Ahadiyet mertebesidir. Bu Ahadiyet mertebesinin iki temel özelliği vardır: inniyet ve hüviyet. İnsân-ı Kâmil ve Kur'an, Ahadiyet'in inniyetinden, yani Zatî zuhurundan kaynaklanır. Bu, İnsân-ı Kâmil'in Zat mertebesiyle olan doğrudan ve en derin ilişkisini gösterir. İnsân-ı Kâmil, bu inniyetten batınî olarak, yani gizli bir şekilde zuhur eder ve bu yönüyle uluhiyet mertebesinden daha üstte kabul edilir, ancak zahirde uluhiyet mertebesi üstündür.

Ahadiyet mertebesinden hüviyet ise, Allah ve âlemlerin, yani sıfat mertebesinin kaynağıdır. Vahidiyet mertebesinde "Uluhiyet" başlar ve bu mertebe, Rahmaniyet'e dönüşerek âlemleri meydana getirir. İnsân-ı Kâmil, Ahadiyet mertebesindeki bu inniyetini muhafaza eden, "vene fahtünün" (Ahadiyet mertebesindeki programın) başlangıç noktasıdır. Âdem'in cennetten yeryüzüne indirilmesi, bu programın başlaması ve insanın kendi insanlığını idrak etme imkanına sahip olmasıdır. Bu idrak, kişinin kendi beden toprağına, kendi beden dünyasına Âdemî hakikatin inmesiyle mümkündür.

İnsân-ı Kâmil, "Hakk'ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olarak tanımlanır. O, Allah'ın taşıyıcısıdır ("Hamele-i Kur'an", "Hamele-i Ullah", "Hamele-i Allah"). Bu taşıyıcılık, yerin, göğün ve onlarda bulunan mahlukatın taşıyamadığı "Kemal-i uluhiyet" emanetini üstlenmesidir. Bu bağlamda, İnsân-ı Kâmil, sadece fiziksel varlığıyla değil, aynı zamanda Zatî ve hakikatî yönüyle de ele alınır. Kişinin kendi hakikatini anlaması, tevhid kitaplarında belirtilen bu mertebeleri idrak etmesiyle mümkündür. İnsân-ı Kâmil, bu mertebelerin en üstünde, Zat mertebesinde, kemalât mertebesinde yer alır ve bütün âlemlerin kendisinde toplandığı bir aynadır.