İrfan kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

İrfan, tasavvufî sülûkun en üst seviyelerinden biridir ve "İrfan Mektebi" olarak adlandırılan özel bir yolculukla elde edilir. Bu yolculuk iki ana kısımdan oluşur:

1. Birinci Kısım: Yedi Nefs Mertebesi (Etvâr-ı Seb'a): Bu kısım, sâlikin enfüsî (içe dönük) çalışmalar yaparak kendi varlığındaki hakikatleri ve kendini tanımasını sağlar. Mertebeler sırasıyla şunlardır: Nefs-i Emmâre, Nefs-i Levvâme, Nefs-i Mülhime, Nefs-i Mutmeinne, Nefs-i Râdiyye, Nefs-i Merdiyye ve Nefs-i Sâfiye. Özellikle Nefs-i Mutmeinne mertebesi, "mutlak irfan"ın başlangıcı olarak kabul edilir. Bu mertebede sâlik, Rabb'ına vasıtasız olarak muhatap olur ve gerçek Rabb'ına yönelerek şirkten (ikilikten) kurtulmaya başlar. "İyi bilin ki kalpler ancak Allah'ın zikri ile mutmain olur" (Ra'd 13/28) âyeti bu hâli ifade eder.

2. İkinci Kısım: Beş Hazret Mertebesi (Hazarât-ı Hamse): Bu kısım, sâlikin âfâkî (dışa dönük) çalışmalar yaparak dış âlemleri tanımasını sağlar. Mertebeler sırasıyla şunlardır: Tevhid-i Ef'âl, Tevhid-i Esmâ, Tevhid-i Sıfat, Tevhid-i Zât ve İnsân-ı Kâmil. Bu mertebeler, Hakk'ın lütfuyla aşılarak kemâle erilir. İrfan, bu mertebelerin tamamlanmasıyla sâlikin "İnsân-ı Kâmil" mertebesine ulaşmasıyla zirveye çıkar. İnsân-ı Kâmil, Hakk'ın bütün mertebelerinin ahkâmını kendisinde toplayan, zahiriyle halk, batınıyla Hakk olan ve âlemlere rahmet olan kişidir. Bu mertebede sâlik, Hakk'ta bâki (bekâ billâh) olduktan sonra tekrar kesret (çokluk) âlemine dönerek halka rehberlik eder.

İrfan, sadece ilmî bir bilgi değil, aynı zamanda müşahedeli bir hâl ve yaşantıdır. Bu yolculuk, "İlmel yakıyn, aynel yakıyn, hakk'el yakıyn" olmak üzere üç seyr ile derinleşir. Birinci seyr ef'âl âleminde, ikinci seyr esmâ âleminde, üçüncü seyr ise sıfat âleminde gerçekleşir. Bu seyrler, sâlikin ilâhî hakikatleri farklı veçhelerden idrak etmesini sağlar. İrfan, kişinin kendi varlığını Hakk'ın bir tecellisi olarak idrak etmesi ve bu idrakle yaşamasıdır. Bu, "ölmeden ölmek" olarak ifade edilen hâlin bir sonucudur ve sâlikin kendi izâfî varlığından geçerek Hakk'ın gerçek varlığını idrak etmesidir.