İrfan Mektebi ve Hakk Yolu Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Kitap, sâlikin irfânî yolculuğunu iki ana kısma ayırır: "Sırât-ı Müstakîm" olarak adlandırılan yedi nefs mertebesi ve "Sırâtullah" olarak adlandırılan beş hazret mertebesi. Bu on iki mertebe, sâlikin kendini ve âlemi tanıması için gerekli olan dersleri içerir.

Birinci Kısım: Nefs Mertebeleri (Etvâr-ı Seb'a)

Bu kısım, sâlikin "enfüsî" yani içe dönük çalışmalar yaparak kendi varlığındaki hakikatleri ve kendini tanımaya başladığı merhalelerdir.

1. Nefs-i Emmâre: "Çok emreden, istediğini yaptıran nefs" anlamına gelir. Sâlikin hırs, tama, şehvet, gadap, kendini beğenme, emretme hırsı ve zulmetme arzusu gibi kötü ahlâk ve sıfatlarından arınmaya çalıştığı ilk mertebedir. Bu mertebenin zikri "Lâ ilâhe illâllah"tır. Sâlik, her gün beş vakit namazın yanı sıra nafile mi'râc namazı kılar, Mülk Sûresi'ni okur, Haşr Sûresi'nin 22 ve 23. âyetlerini okur, 101 istiğfar ve 101 salavât-ı şerîfe çeker. Ardından rabıta yaparak 700 adet Kelime-i Tevhid zikreder. Bu mertebede sâlik, Yûsuf (a.s.)'ın "Ben nefsimi temize çıkarmam, nefs daima kötülüğü emreder..." (Yûsuf Sûresi, 12/53) sözünü idrak etmeye çalışır. Rengi gök ve kül rengi tonlarındadır.
2. Nefs-i Levvâme: "Çekiştiren, zemmeden, paylayan, pişmanlık duyan nefs" anlamına gelir. Sâlik, bu mertebede cehalet, hamlık, kızgınlık, gıybet, levm, çok yemek ve seks gibi belirgin ahlâk ve sıfatlardan kurtulmaya çalışır. Zikri "Yâ Allah"tır. Sâlik, Kıyâmet Sûresi'ndeki (75/1-2) "Kıyâmet gününe ve pişmanlık çeken nefse yemin ederim" âyetini tefekkür ederek bu hâlle hallenmeye gayret eder. Rengi kızıldır.
3. Nefs-i Mülhime: Bu mertebede sâlik, ilham ve mânevî sezgilerle yol gösterilen bir hâle ulaşır.
4. Nefs-i Mutmeinne: "Huzura ermiş, tatmin olmuş nefs" anlamına gelir. Sâlikin iç huzura kavuştuğu mertebedir.
5. Nefs-i Râdiyye: "Razı olan nefs" anlamına gelir. Sâlikin Hak'tan gelen her şeye razı olduğu makâmdır.
6. Nefs-i Merdiyye: "Razı olunmuş nefs" anlamına gelir. Hak'ın sâlikten razı olduğu mertebedir.
7. Nefs-i Sâfiye: "Arınmış, saf nefs" anlamına gelir. Sâlikin en yüksek nefs mertebesine ulaştığı, kemâle erdiği hâldir.

İkinci Kısım: Hazerât-ı Hamse (Beş Hazret Mertebesi)

Bu kısım, sâlikin "âfâkî" yani dışa dönük çalışmalar yaparak dış âlemleri de tanımaya başladığı mertebelerdir.

1. Tevhid-i Ef'âl (Ef'âl Âlemi): Sâlik, bütün fiillerin Hak'tan zuhur ettiğini idrak eder.
2. Tevhid-i Esmâ (Esmâ Âlemi): Sâlik, bütün isimlerin Hak'ın isimlerinin tecellileri olduğunu anlar.
3. Tevhid-i Sıfat (Sıfat Âlemi): Sâlik, bütün sıfatların Hak'ın sıfatlarının tezahürü olduğunu müşahede eder.
4. Tevhid-i Zât (Zât Âlemi): Sâlik, var olan her şeyin Hak'ın Zât'ının tecellisi olduğunu idrak eder.
5. İnsân-ı Kâmil: Sâlik, bütün bu mertebeleri aşarak Hak'ın bütün mertebelerinin ahkâmını kendinde toplayan, zahiriyle halk, batınıyla Hak olan kâmil insân mertebesine ulaşır. Bu mertebede sâlik, Hak'ın sûreti üzere bütün halka Rahmân olmuş, zahiri ve batınıyla halka rahmet olmuştur.

Bu on iki mertebenin tamamlanmasıyla sâlikin işi bitmez; çünkü bu seyrin ilmelyakîn, aynelyakîn ve hakkelyakîn olmak üzere üç seyri daha vardır. Ayrıca tecellî-i Zât, tecellî-i Sıfat, tecellî-i Esmâ ve tecellî-i Ef'âl olmak üzere dört tecellî mertebesi de mevcuttur. Bu derslerin toplamı kırkı bulur. Kitap, bu yolculuğun bir mürşidin nezaretinde yapılmasının önemini vurgular ve kılavuzsuz yola çıkanın yolda kalacağını belirtir. Sâlikin bu çalışmaları ömür boyu sürdürmesi, gerçek kemâle ulaşmanın yolunu açar.