İshâkiyet mertebesi ne anlama gelir?
İshâkiyet mertebesi, tasavvufta Hz. İbrâhim'in rüyasında oğlunu kurban etme hadisesiyle sembolize edilen, sâlikin kendi nefsini boğazlaması ve benlikten kurtulması hâlini ifade eden bir makamdır¹·². Bu mertebe, Tevhid-i Ef'âl mertebesiyle ilişkilendirilir ve sâlikin nefs mertebelerini aşarak mânevî yükselişinde önemli bir duraktır³. İshâkiyet, "hikmet-i hakkıyye"ye tahsis edilmiş bir kelime olarak da geçer ve Hz. İshâk'ın ilâhî bir bağış, sâlihlerden ve mübârek kılınmış bir peygamber oluşuyla bağlantılıdır⁴·⁵. İsmâiliyet dalıyla birlikte Muhammedîyet arşına ulaşan yollardan biri olarak kabul edilir, ancak İseviyet'e kadar uzanan dalın zirveye ulaşamadığı, Muhammedîliğin ise zirveye ulaştığı belirtilir⁶·⁷.
Detaylı cevap
İshâkiyet mertebesi, tasavvufî sülûkta sâlikin kendi benliğinden arınma sürecini temsil eder. Hz. İbrâhim'in rüyasında oğlu İshâk'ı kurban etme hadisesi, aslında kendi nefsini boğazlaması olarak yorumlanır¹·². Bu, nefs-i emmâre gibi alt nefs mertebelerinin zulmetini aşarak daha yüksek mânevî hâllere ulaşmanın bir göstergesidir.
Bu mertebe, Tevhid-i Ef'âl mertebesiyle ilişkilendirilir; yani fiillerin yalnızca Allah'tan geldiğini idrâk etme hâlidir³. Hz. İshâk'ın Kur'ân'da ilâhî bir bağış, sâlihlerden ve mübârek kılınmış bir peygamber olarak anılması⁵, İshâkiyet mertebesinin mânevî değerini vurgular. "Hikmet-i hakkıyye"ye tahsis edilmiş olması da bu mertebenin derin hakikatleri barındırdığına işaret eder⁴.
Tasavvufî yolculukta İshâkiyet, İsmâiliyet ile birlikte "Muhammedîyet arşı"na ulaşan iki ana daldan biridir⁶. Ancak, İseviyet'e kadar uzanan İshâkiyet dalının zirveye ulaşamadığı, Muhammedîliğin ise zirveye ulaştığı ve İseviyet'e de kollarını uzatarak devreyi tamamladığı belirtilir⁷. Bu durum, Muhammedî hakikat mertebesinin mutlak varlığın ahadiyet mertebesinden vahdet mertebesine inişiyle başlayan ve ilâhî ilimde sabit hakikatlerin ortaya çıktığı "insanî hakikat" mertebesini de içeren zirve makam olduğunu gösterir⁸. İshâkiyet, sâlikin nefs mertebelerini aşarak (Nefs-i Safiye) ilâhî huzurun katmanlarına (Hazarat-ı Hamse) doğru ilerlemesinde önemli bir basamaktır.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Kelime-i İdrîsiyye, s. 84“İşte o mertebe iyice benlikten kurtulma mertebesidir, İbrahimiyet mertebesi. Yani kendi nefsini boğazlar gördü. İbrahim (a.s.) rüyasında oğlu olan İshak’ı (a.s.”Oku
- 2Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet, Bölüm 178“İşte o mertebe iyice benlikten kurtulma mertebesidir, İbrahimiyet mertebesi. Yani kendi nefsini boğazlar gördü. İbrahim (a.s.) rüyasında oğlu olan İshak’ı (a.s.”Oku
- 3Enbiyâ Sûresi, s. 151“---------------- وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ {الأنبياء/72} “Vevehebnâ lehu ishâka veya’kûbe nâfile(ten) vekull”Oku
- 4Kelime-i İshâkiyye, s. 5“Pederinin rü’yâsı İshâk (a.s.) hakkında bu sûretle tahakkuk ettiği için Kelime-i İshâkıyye “hikmet-i hakkıyye”ye tahsîs şeklinde te'vil ile hak kıldı. Babasının”Oku
- 5Hicr Sûresi, s. 115““ Vemreetuhu kâimetun fe dahıket fe beşşernâhâ bi ishâka ve min verâi ishâka ya’kûb” “İbrâhîm’in zevcesi de ayakta dinliyordu ve bunu duyunca güldü. Ona İshâk’ı”Oku
- 6Kelime-i Tevhîd, s. 139“İster İsmailiyet dalından, ister İshakiyet dalından yola çık, sonuçta zirvede "Muhammediyet arşı"na ulaşırsın, çünkü zirve orasıdır. Mi'rac orasıdır. "Lâ ilâhe ”Oku
- 7Tûr Sûresi, s. 34“Bir dalı “İsmailiyet”ten Muhammediliğe, bir dalı da “İshakiyet”ten Musevilik ve İseviliğe uzanmıştır. Ancak İseviyyet’e kadar uzanan o dal zirveye ulaşamamıştır”Oku
- 8Mesnevî Cilt 6 · Beyit 4293 (s. 507)“Bu şerefli beyitte büyük bir anlama işaret buyrulur. "Sır âlemine, yani sabit hakikatler âlemine bakarım, gizli bir âlem görürüm ki, o cihandan Âdem ve Havvâ bi”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.