İslâm, İmân, İkân kitabının merkezî teması nedir?

İslâm, İmân, İkân kitabı, sâlikin mânevî tekâmülünü üç ana mertebe üzerinden işler. İlk mertebe olan İslâm, dışsal teslimiyeti ve şeriatın zahirî hükümlerine uymayı ifade eder. Bu, bir nevi başlangıç noktasıdır ve kişinin Allah'a karşı ilk adımıdır. İkinci mertebe olan İmân, kalbî tasdiki ve inancın içselleştirilmesini kapsar. Bu aşamada sâlik, Hakikat'i akıl ve mantık yoluyla kavramaya başlar; bu durum, yakînin ilk kademesi olan İlme'l-Yakîn ile örtüşür. İlme'l-Yakîn, bir hakikati anlatıyla, kitapla veya mantıkla bilme seviyesidir; örneğin, "Cennet vardır" bilgisini okuyarak veya işiterek kabul etmek gibi.

Kitabın merkezî teması, bu iki mertebenin ötesine geçerek İkân mertebesine odaklanır. İkân, Hakikat'in bizzat yaşanarak, müşâhede edilerek ve tahkîk edilerek idrâk edildiği en yüksek yakîn seviyesidir. Bu mertebe, Ayne'l-Yakîn ve Hakk'el-Yakîn kademelerini içerir. Ayne'l-Yakîn, hakikati gözle görme, müşâhede etme seviyesidir; cennetin uzaktan görülmesi gibi. Hakk'el-Yakîn ise hakikati bizzat yaşayarak, içine girerek ve hâlini tadarak idrâk etmektir; cennete girip nimetlerini tatmak gibi. Bu üç yakîn kademesi, ateş örneğiyle somutlaştırılır: ateşi var diye bilmek (ilme'l-yakîn), alevini görmek (ayne'l-yakîn) ve sıcaklığını hissetmek (hakk'el-yakîn).

Bu mânevî yolculukta sâlikin kalbini Hak'ın gözetimi altında tutması, yani murâkabe ve amellerini sadece Hak için yapması, yani ihlâs büyük önem taşır. Riyâ gibi kalbî hastalıklar, ihlâsın zıddı olarak bu yolculuğun önündeki engellerden biri olarak ele alınır. Kitap, sâlikin bu mertebeleri aşarak Hakikat'e ulaşmasını ve İnsân-ı Kâmil olma yolunda ilerlemesini hedefler; zira İnsân-ı Kâmil, Hak'ın kendisini kemâliyle temâşâ ettiği bir aynadır¹.