İsrâ 1 ayetinin Terzibaba'ya göre amelî yansıması nedir?

İsrâ Sûresi'nin 84. ayetinde geçen "Her bir kimse kendi hâlinin şâkili olan tarîk üzerinde amel eder" ifadesi, Terzibaba ekolünde amelin kişinin sabit hakikatleriyle olan derin bağını vurgular². Bu, amelin sadece dışsal bir eylem olmaktan öte, kişinin içsel yapısının, yani "şâkil"inin bir tezahürü olduğunu gösterir. İrfan ehli nezdinde amel-i salih, kurgusu Hakk'tan olan ve tatbiki kul tarafından gerçekleştirilen amellerdir. Bunun zıddı olan amel-i gayri salih ise, kurgusu nefse ait olan ve nefsi emmâre tarafından tatbik edilen amellerdir¹.

Bu anlayış, amelin Hakk'tan gelen bir ilâhî iniş zincirinin bir yansıması olduğunu belirtir; Allah'ın zâtından sıfatlara ve esmâdan fiillere uzanan bu zincir, amelin irfânî mertebesini oluşturur³. Amel, kişinin iç dünyasının bir aynasıdır; "amelden kişi görünür, kişiden ameli göründüğü için 'Aynalık' oluşur"⁵. Bu durum, amelin sadece bir fiil olmadığını, aynı zamanda kişinin mânevî mertebesini ve Hakk ile olan ilişkisini gösteren bir gösterge olduğunu ifade eder.

Terzibaba'ya göre, yedi nefs mertebesinin salih amel ile sırat-ı müstakim üzere yaşanması, kemâlâtın zuhuruna vesile olur⁶. Amelin hakiki sahibi Hakk olmasına rağmen, şeriat nazarında amel kula nispet edilir ve mükâfat ya da mücâzat bu nispet üzerinden gerçekleşir. Bu iki bakış açısı, Ulûhiyyet ve abdiyyet mertebelerini muhafaza ederek birbiriyle çelişmez⁴. Amelin sevabını giderip hiçe indiren ihbat durumu ise, kötü amellerin iyi amelleri boşa çıkarmasıyla ortaya çıkar ve keffaret ile mağfiretin zıddıdır⁷. Bu durum, amelin niyet ve içsel durumla olan sıkı bağını bir kez daha vurgular.