İstikāmet nedir?

İstikāmet, lügatte "doğruluk" veya "dimdik durma, eğrilmeme" anlamına gelir¹·³. Tasavvufî ıstılahta ise sâlikin Hakk'ın çizdiği sırât-ı müstakîmden ne sağa ne sola sapmadan, sürekli olarak yürümesidir¹. Bu, Hakk'ın emrini ve nehyini kabul edip uygulamakta müstakim olmak demektir³.

İstikāmetin temelinde, insân-ı kâmilin kendi iradesini Hakk'ın iradesinde mahvetmesi yatar⁴. Bu hâl, hece harflerinin önünde yer alan elif gibi, insân-ı kâmilin doğruluktan başka bir şekil kabul etmeyerek diğer insanların önüne geçip imâm olmasına yol açar⁵. Zira elif, doğruluğun başka bir şekle girmemesi gibi, insân-ı kâmil de nefsî ve cismî sıfatlardan hiçbir şey kabul etmez, kendi beşerî sıfatlarından soyunmuştur².

Kur'ân-ı Kerîm'de "Emrolunduğun gibi dosdoğru ol" (Hûd 11/112) ve "Rabb'imiz Allah'tır deyip sonra dosdoğru olanlara melekler iner: 'Korkmayın ve üzülmeyin'" (Fussilet 41/30) ayetleri istikāmetin Kur'ânî temelini oluşturur¹·⁶. Tasavvuf büyükleri, "el-İstikāmetü hayrun mine'l-kerâmet" (İstikāmet kerâmetten hayırlıdır) sözüyle istikāmetin önemini vurgulamışlardır¹. Bu, sâlikin zahir ve bâtın sülûkunda istikāmet üzere olmasının gerekliliğini gösterir⁶. Nefs-i emmâre istikametinde kullanılan varlıktaki birimsel esmâ-i ilahiyyenin hakikatinin Hakk'a ait olduğunun idrak edilmesi ve bu istikamette yaşanması, sâlikin makamlar kazanmasına vesile olur⁷. Her bir isim, ifade ettiği manayı ve zuhurunu kendi istikametinde götürür; bu da onun sırât-ı müstakîmidir⁸.