İzmir kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

İzmir kavramı, tasavvufî bir kavram olmaktan ziyade, tasavvufî mertebelerin anlaşılmasına yardımcı olan bir teşbih aracıdır. Bu teşbih, özellikle "Hazarât-ı Hamse" olarak adlandırılan beş ilahî mertebenin (Ef'âl âlemi, Esmâ âlemi, Sıfat âlemi, Zât âlemi ve İnsân-ı Kâmil) birbirleriyle olan ilişkisini ve ayrılmazlığını açıklamak için kullanılır.

Kaynaklarda belirtildiği üzere, "Ef'âl mertebesinde bunların hepsi mevcuttur, Zât mertebesinde bütün bu ef'âl, esmâ, Sıfat hepsi mevcut" ifadesi, mertebelerin birbirlerinden kopuk, ayrı ayrı yerlerde olmadığını gösterir. Ancak her mertebenin kendine ait bir "yeri" ve "bilinmesi gereken" bir özelliği vardır. Bu durum, İzmir şehrinin Kordon boyu, Fuarı veya heykeli gibi farklı bölgelerinin olması, ancak hepsinin İzmir bütünü içinde yer almasıyla örneklendirilir. Kordon dendiğinde İzmir'in içinde olduğu anlaşılır, ancak İzmir'in her tarafı Kordon değildir. Bu benzetme, her mertebenin kendi özgünlüğünü korurken, aynı zamanda diğer mertebelerle olan bağlantısını ve bütünün bir parçası olduğunu ifade eder.

Sâlikin bu mertebeleri idrak etmesi, tıpkı bir şehri gezip tanıması gibidir. "İzmir'e gelmiş olan bir kimse gezecek işte Basmane neresi, Fuar neresi, Konak neresi, bilmesi lazımdır ki bir daha şaşırmasın oralarda başka birisi yanına geldiği zaman da gösterebilsin" ifadesi, sâlikin her bir mertebenin yaşantısını, özelliklerini ve gerekliliklerini bilmesinin önemini vurgular. Bu bilgi, sâlikin kendi sülûkunda doğru adımlar atmasına ve her mertebenin icaplarını yerine getirmesine yardımcı olur.

Ayrıca, mertebelerin her birinin kendi içinde diğer mertebeleri barındırması, tasavvufî taharet kavramıyla da ilişkilendirilir. "Her mertebesi her mertebenin gerektirdiği taharat gerekiyor. Zahirdeki gusül ve namaz abdesti ile aldığımızda zahiri taharat bitiyor üstümüz de kirden pastan temiz ise bu efal aleminin temizliğidir, Esma aleminin bir taharatı vardır, o bitti, arkadan Sıfat mertebesinin taharatı vardır, ayrıca Zat mertebesinin taharatı oluyor" ifadeleri, her mertebenin kendine özgü bir arınma ve temizlenme sürecine sahip olduğunu, ancak bu süreçlerin birbirini tamamladığını ve bir bütünün parçası olduğunu gösterir. Ef'âl mertebesindeki taharet olmadan diğer mertebelere yaklaşmak mümkün değildir.

Sonuç olarak, İzmir kavramı, tasavvufta mertebelerin iç içe geçmişliğini, ayrılmazlığını ve her birinin kendine özgü bir yaşantısı olduğunu anlatmak için kullanılan bir benzetmedir. Bu benzetme, sâlikin kendi varlığındaki ilahî mertebeleri idrak etme ve bu mertebelerin gerektirdiği manevî arınmayı gerçekleştirme yolculuğunu somutlaştırmaya hizmet eder.