Kabz kavramı için Eyyûbiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Kabz, lugatte 'sıkışma, kavrama, daralma' anlamına gelir. Tasavvufta ise sâlikin kalbinde meydana gelen manevî bir daralma ve sıkışma hâlidir². Bu hâl, sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı, ibâdetlerden alınan zevkin azaldığı, havf, hüzün, sıkıntı ve yalnızlık gibi duyguların yaşandığı bir süreçtir. Ancak kabz, olumsuz bir durum olarak değil, sâlikin manevî olgunlaşması için bir dönem olarak kabul edilir.

Eyyûbiyye Fassı'nda kabz kavramı, ilâhî bir "anahtar" metaforu üzerinden açıklanır. Cenâb-ı Hakk'ın elinde bulunan anahtarlar, hem açmaya (feth/bast) hem de kilitlemeye (kabz) yarar¹. Bu bağlamda kabz, ilâhî rahmet kapılarının inkârcılara kilitlenmesi işlevini görür. Zümer Sûresi 42/12'de belirtildiği gibi, "Göklerin ve yerin anahtarları (hazîneleri) O'nundur. O rızkı dilediğine yayar, dilediğine daraltır"¹. Bu ayet, kabzın ilâhî bir tasarruf olduğunu ve rızkın daraltılması gibi durumları kapsadığını gösterir.

Eyyûbiyye Fassı'ndaki anahtar işleyiş, kabzın ilâhî bir "kilit" olarak işlev görmesidir. Bu kilit, mü'minlere rahmet hazînelerini açan anahtarın (bast) karşıtıdır ve inkârcılara bu kapıları kapatarak onların "hüsrânını" (kaybını) ifade eder¹. Sâlik için kabz hâli, Hak ile mesafenin arttığı gibi hissedilse de, bu sadece bir görünüşten ibarettir ve aslında sâliği sabra alıştırarak olgunlaştırır. Bu dönemde sâlikin farzlara sıkı sarılması ve mücâhededen taviz vermemesi tavsiye edilir.