Kalp Gözü kavramının sâlikteki işleyişi nedir?

Kalp gözünün sâlikteki işleyişi, mertebeli bir gelişim gösterir. İlk olarak, sâlikin nefsinin perdeleri incelmeye başladığında bir uyanış kademesi yaşanır; bu aşamada sâlik henüz doğrudan görmese de, hayatın görünen yüzünün ardında başka hakikatler olduğunu sezer. Bu uyanış, kalpte sıdk ve ihlâsın kuvvet bulmasıyla desteklenir; zira sıdk ve ihlâsın zayıflaması, şeytanî vesveselerle kalbin âlem-i melekûta açılmasını engeller¹.

İkinci kademe, keşf kademesidir. Sâlikin kalbi Hak'a teveccüh ettiğinde, başkalarının iç hâlleri, kâinattaki esmâî tecellîler ve gayb âlemine dair bazı hakikatleri doğrudan idrâk etmeye başlar. Bu, basîretin ferâset olarak tezahür ettiği, mü'minin Allah'ın nuruyla baktığı ve ilhamî işaretler hissettiği bir aşamadır. Bu kademe, ilm-i ledünnî ile de bağlantılıdır.

Üçüncü kademe, müşâhede veya rü'yet-i kalbiyye kademesidir. Bu mertebede sâlik artık sadece sezmekle veya keşfetmekle kalmaz, Hak'ı esmâ ve sıfatlarıyla kalbinde gözlemler. Kalp, Hak'ın tecellî mahalli olarak, huşû, sekîne ve muhabbet gibi hâlleri yansıtır. Ancak bu aşamada, bazı sâlikler ruhânî tecellîyi rabbânî tecellî zannederek kendilerini mürşid-i kâmil sanabilirler ki bu durum Şeyh Şihâbüddin Sühreverdî tarafından "sâlik-i ebter" olarak nitelendirilir².

Dördüncü ve son kademe ise fenâ kademesidir. Bu mertebede kalp gözü artık "görücü" değildir; gören Hak'tır ve sâlik kendi görüşünden fânî olmuştur. Bu, basîretin de fânî olduğu, görenin Hak olduğu rü'yet-i ayniyye makamıdır. Bu hâlde, sâlikin gözü uyusa da kalbi gayb âlemine kapı açar³. Kalp nuru, "süveydâ-yı kalb" denilen, kalbin ortasındaki siyah noktada gizlidir ve göz nurunun parıltısı gibi iç yağına benzer⁴.