Kehf-Mağara kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Kehf-Mağara kavramı, tasavvufî sülûkta İseviyet mertebesiyle, yani fenâfillâh hâliyle doğrudan ilişkilidir. Bu mertebe, sâlikin kendi varlığından geçerek Hakk'ta fâni olması, benliğini eritmesi anlamına gelir. Kaynakta belirtildiği üzere, "Mertebe-i İseviyenin özelliği fenafillâh yani Hakk’ta fâni olmaktır, her Muhammedi’de seyri süluk yolunda bu gönül mağarasına girip Ashab-ı Kehf olmalıdır". Bu ifade, mağaranın fiziksel bir mekândan ziyade, sâlikin iç âlemine, gönlüne çekilmesini temsil ettiğini açıkça ortaya koyar. Mağaraya girmek, dış dünyadan el etek çekip, içsel bir arınma ve terbiye sürecine girmektir.

Kehf Sûresi'nin harf ve kelime sayılarının ebced değeriyle yapılan yorumlar da bu içsel yolculuğu destekler niteliktedir. "Kehf ise sayı değeri (105)’tir, toplarsak (1+0+5=6) eder ki, altı cihetin kapılarını kapatıp içe dönmektir". Bu, zâhirî âlemin altı yönünden (ön, arka, sağ, sol, üst, alt) yüz çevirip, bâtınî âleme yönelme ve gönül mağarasına girme eylemini sembolize eder. Bu içe dönüş, sâlikin nefsini terbiye etmesi ve Hakk'a yönelmesi için zaruridir.

Ashab-ı Kehf'in köpeği Kıtmir'in tasavvufî yorumu da bu mertebenin bir parçasıdır. Kıtmir, nefsi emmâreyi temsil eder. "Köpek tasavvuf’un başlangıç kısımlarında nefsi emmâre’yi ifade eder, öldürülmesi ve ehlileştirilmesi gerekir". Mağaranın girişinde Ashab-ı Kehf'i bekleyen Kıtmir, sâlikin terbiye edilmiş nefsini simgeler. Fenâfillâh mertebesine ulaşan sâlik, nefsini öldürmek yerine onu terbiye ederek ilahî isteklere yöneltir. Bu, "emmâre eğilimli olan nefslerimizi öldürmek yerine terbiye etmek daha hayırlıdır" ifadesiyle vurgulanır. Terbiye edilmiş nefs, sâlikin mağara (gönül) âleminde korunmasına yardımcı olur ve Hakk'a olan muhabbetini artırır.

Ashab-ı Kehf'in uyanışı ve halkın arasına karışması ise fenâfillâh sonrası bekâbillâh mertebesine geçişi ifade eder. "Gerçek Muhammediliğe ulaşmak için uyandırıldıktan sonra mağaradan çıkartılır ve halkın arasına karıştırılırlar, içte ve dışta hep Hakk ile olurlar, İseviyet mertebesinde olanlar nasıl ki Ashab-ı Kehf o mağarada ölmediyseler onlarda o mertebede ölmezler". Bu durum, sâlikin Hakk'ta fâni olduktan sonra tekrar halk içinde Hakk ile bâki olması, yani hem zâhirde hem bâtında Hakk'ın tecellîlerini idrak etmesi anlamına gelir. Bu mertebede sâlik, kendi kimliğini (ben şuyum, ben buyum) kaybetse de, Rakıym (kitabe) gibi dışsal bir işaretle kimliği okunabilir hâle gelir. Bu, Hakke'l-yakîn mertebesinin bir tezahürüdür; sâlik artık o hakikatin kendisi olmuştur.