Kelime-i Hârûniyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, Hakk'ın her an ve her sûrette tecellî ettiğini idrâk etmesi ve bu idrâk doğrultusunda yaşaması üzerine kuruludur. Bu dersler, mârifet ve amel boyutlarında kendini gösterir.

1. Hakk'ın Her Şe'nde Tecellîsini Müşâhede (Mârifet Boyutu):

• Hakk'ın Vücûd-ı Vâhid-i Latîfi: Kaynaklarda belirtildiği üzere, "vücûd-ı hakîkî, ancak Hakk'ın vücûd-ı vâhid-i latîfinden ibârettir." Bu, var olan her şeyin temelinde Hakk'ın tek ve latîf vücûdunun bulunduğunu gösterir. Sâlik, bu hakîkati idrâk ederek, her varlıkta ve her olayda Hakk'ın tecellîsini görmeye çalışır.
• Esmâ-i İlâhiyyenin Tecellîsi: Hakk'ın bu latîf vücûdu, "esmâ-i nâmütenâhîsi hasebiyle, merâtib-i kesâfete tenezzül edip, suver-i muhtelife ile taayyün ve takayyüd etmiştir." Yani, Hakk'ın sonsuz isimleri aracılığıyla farklı kesâfet mertebelerinde çeşitli sûretlerde ortaya çıkmıştır. Sâlik, bu dersle, her sûretin ve her varlığın Hakk'ın bir isminin veya isminin bir tecellîsi olduğunu anlar.
• "O Her Ânda Bir Şe'ndedir" (Rahmân, 55/29): Bu âyet, Hakk'ın sürekli bir faaliyette, sürekli bir tecellî hâlinde olduğunu ifade eder. "Bu şân ise, ancak ibâdının şuûnudur." Yani, kulların hâlleri, fiilleri ve ihtiyaçları, Hakk'ın sürekli tecellî hâlinde olmasının bir göstergesidir. Sâlik, bu dersle, kendi hâllerinde ve diğer insanların hâllerinde Hakk'ın şe'nini müşâhede etmeyi öğrenir.
• Müessir ve Müesserün-fîh Olarak Hak: "Teshîr eden ve teshîr olunan ancak Hakk'ın kendi nefsidir; ve gayr yoktur." Bu, âlemdeki her türlü tesir ve tesir altında kalmanın aslında Hakk'ın kendi nefsi içinde cereyan ettiğini gösterir. Sâlik, bu idrâkle, olayların dış görünüşüne takılıp kalmaz, aksine her fiilin ve her sonucun ardında Hakk'ın kudretini ve iradesini görür. İnsan misaliyle açıklandığı gibi, insanın bâtını (endîşesi) müessir, zâhiri (cismi) müesserün-fîh olduğu gibi, Hak âlemin bâtını olup müessir, âlem ise Hakk'ın zâhiri olup müesserün-fîhdir.

2. Kendi Hevâsı ve Nefsî Meyliyle İbâdet (Sülûk Tatbîki):

• Sûretlerde Mütecellî Olan Hakk'a İbâdet: "Sûretlerde mütecellî olan Hakk'ı onlarda müşâhede eden kimsenin kendi hevâsı ve meyl-i nefsîsi ile Hakk'a ibâdet etmesi iktizâ eder." Bu, sâlikin Hakk'ı her sûrette gördüğünde, o sûrete olan meylinin aslında Hakk'a olan bir meyil olduğunu anlaması demektir. Bu, putperestliğe bir davet değil, aksine her sûretin Hakk'ın bir tecellî mahalli olduğunu idrâk etmektir.
• Hevâ ve Tecellî İlişkisi: "Sûret olmayınca Latîf olan Hakk'ın müşâhedesi mümkin değildir, o hâlde sûrete bir meyil lâzımdır; ve o meyil ise hevâdır." Latîf olan Hakk'ın kesîf sûretlerde tecellî etmesi, O'nun müşâhedesi için bir zemin oluşturur. Bu sûretlere yönelen nefsî meyil (hevâ), aslında Hakk'ın o sûretteki tecellîsine yöneliştir. Sâlik, bu dersle, meşrû dâiredeki meyil ve arzularını bile Hakk'a ibâdetin bir veçhesi olarak görebilir.
• İbâdet-i Teellüh ve İbâdet-i Teshîr: Kaynakta, "envâ'-ı mahlûkāttan ibâdet olunmayan bir mahlûk kalmadı" denilerek, putperestlerin ağaca, taşa tapmaları "ibâdet-i teellüh" olarak, halkın mala, câha tapmaları ise "ibâdet-i teshîr" olarak adlandırılır. Sâlik, bu ayrımı idrâk ederek, kalbinde neyin muhabbeti ve saltanatı varsa, onun abd'i olduğunu anlar. Bu, kişinin gerçek ma'bûdunu fark etmesi ve kalbini yalnızca Hakk'a yöneltmesi için bir uyarıdır.
• Ârifin Makâmı: Ârif, Hakk'ı her sûrette müşâhede eden ve bu müşâhedeyle O'na ibâdet eden kimsedir. Bu, Hakk'ın her şeyde hazır ve nazır olduğunu idrâk etme ve O'na karşı tam bir teslimiyet içinde olma makâmıdır. Sâlik, bu makâma ulaşmak için sürekli tefekkür ve müşâhede hâlinde olmalıdır.

Bu irfânî dersler, sâlikin günlük yaşamında her an ve her varlıkta Hakk'ı görmesini, O'na yönelmesini ve O'na karşı tam bir teslimiyet içinde olmasını sağlar. Bu, kuru bir ibâdetten ziyâde, Hakk'ın tüm tecellîlerinde O'nu idrâk etme ve O'na muhabbet besleme hâlidir.